نویسنده:ساجده کرمی
صفحه:کاردرمانی حسی-حرکتی
حساسیت‌های حسی می‌توانند حضور کودک اوتیسم در مدرسه را دشوار کنند. با شناخت محرک‌ها و مناسب‌سازی محیط کلاس می‌توان فشار حسی را کاهش داد و مشارکت کودک را افزایش داد.
مقدمه؛ چرا محیط مدرسه برای بعضی کودکان اوتیسم دشوار است؟
مدرسه محیطی پر از صدا، نور، رفت‌وآمد، تماس‌های اجتماعی و تغییرات مختلف است. برای بعضی از کودکان اوتیسم، این محرک‌ها ممکن است بسیار شدید یا آزاردهنده باشند و باعث شوند حضور در کلاس برایشان دشوار شود.
کودکی که در کلاس گوش‌هایش را می‌گیرد، بی‌قرار می‌شود، از بعضی فعالیت‌ها اجتناب می‌کند یا ناگهان کلاس را ترک می‌کند، لزوماً «لجباز» یا «بی‌توجه» نیست. گاهی این رفتارها واکنشی به فشار حسی هستند.
شناخت حساسیت‌های حسی کودک و ایجاد تغییرات ساده در محیط کلاس می‌تواند به کاهش فشار حسی و افزایش مشارکت کودک در فعالیت‌های آموزشی کمک کند.
حساسیت حسی در کودک اوتیسم چیست؟
پردازش حسی به نحوه دریافت، سازمان‌دهی و پاسخ دادن مغز به اطلاعاتی گفته می‌شود که از محیط و بدن دریافت می‌کنیم.
برخی کودکان اوتیسم ممکن است نسبت به یک محرک حسی واکنش بیشتری از حد معمول داشته باشند. برای مثال، صدای زنگ مدرسه یا همهمه همکلاسی‌ها ممکن است برای آنها بسیار ناخوشایند باشد.
در مقابل، بعضی کودکان ممکن است به دنبال دریافت محرک‌های حسی بیشتری باشند؛ مثلاً زیاد حرکت کنند، به اشیا دست بزنند یا به دنبال فعالیت‌های حرکتی باشند.
بنابراین حساسیت حسی فقط به معنای «حساس بودن» نیست و می‌تواند به شکل‌های متفاوتی دیده شود.
انواع حساسیت‌های حسی در محیط مدرسه
۱. حساسیت به صدا
صدای بلند، همهمه دانش‌آموزان، کشیده شدن صندلی روی زمین، زنگ مدرسه یا صدای ناگهانی ممکن است برای بعضی کودکان آزاردهنده باشد.
کودک ممکن است گوش‌های خود را بگیرد، از محیط دور شود، بی‌قرار شود یا تمرکز خود را از دست بدهد.
۲. حساسیت به نور
نور بسیار شدید، نورهای چشمک‌زن یا تغییرات ناگهانی نور ممکن است برای بعضی کودکان ناخوشایند باشد.
در چنین شرایطی ممکن است کودک چشم‌هایش را ببندد، از نگاه کردن به محیط اجتناب کند یا تمایل داشته باشد در قسمت دیگری از کلاس بنشیند.
۳. حساسیت لمسی
تماس ناگهانی دیگران، برخورد لباس با پوست یا استفاده از بعضی مواد در فعالیت‌های هنری ممکن است برای برخی کودکان ناراحت‌کننده باشد.
برای مثال، کودک ممکن است از چسب، خمیر، رنگ انگشتی یا بعضی جنس‌های پارچه‌ای اجتناب کند.
۴. حساسیت به بو
بوی مواد شوینده، غذا، عطر، ماژیک یا بعضی مواد موجود در کلاس می‌تواند برای برخی کودکان قابل‌تحمل نباشد.
گاهی واکنش کودک به یک بو ممکن است به شکل دور شدن از محیط، بی‌قراری یا امتناع از فعالیت دیده شود.
۵. نیازهای حرکتی و تعادلی
برخی کودکان ممکن است برای حفظ سطح مناسبی از توجه و آرامش، به حرکت بیشتری نیاز داشته باشند.
نشستن طولانی‌مدت می‌تواند برای آنها دشوار باشد و ممکن است کودک مرتباً از جای خود بلند شود، تکان بخورد یا به دنبال فعالیت حرکتی باشد.
حساسیت حسی کودک در کلاس چگونه خودش را نشان می‌دهد؟
واکنش هر کودک متفاوت است، اما ممکن است موارد زیر دیده شود:
گرفتن گوش‌ها هنگام شنیدن صدا
اجتناب از قسمت‌های شلوغ کلاس
بی‌قراری و حرکت زیاد
کاهش تمرکز هنگام شلوغ شدن محیط
امتناع از بعضی فعالیت‌ها
ناراحتی هنگام تماس فیزیکی
گریه یا واکنش هیجانی در برابر محرک‌های خاص
تلاش برای ترک محیط
افزایش رفتارهای تکراری
خستگی و کاهش مشارکت در فعالیت‌های کلاسی
نکته مهم این است که این رفتارها باید در زمینه شرایط کودک بررسی شوند. هر رفتار چالش‌برانگیزی الزاماً ناشی از حساسیت حسی نیست و ممکن است دلایل دیگری مانند دشواری ارتباطی، اضطراب، خستگی یا نامناسب بودن سطح فعالیت نیز داشته باشد.
چگونه محیط کلاس را برای کودک مناسب‌تر کنیم؟
۱. یک جای مناسب برای نشستن کودک انتخاب کنید.
جای نشستن کودک می‌تواند روی میزان دریافت محرک‌های حسی تأثیر داشته باشد.
برای مثال، اگر کودک با رفت‌وآمد زیاد مشکل دارد، قرار دادن صندلی او در محلی با رفت‌وآمد کمتر ممکن است کمک‌کننده باشد.
همچنین بهتر است محل نشستن کودک تا حد امکان قابل پیش‌بینی و ثابت باشد.
۲. محرک‌های صوتی غیرضروری را کاهش دهید.
لازم نیست کلاس کاملاً ساکت باشد؛ اما می‌توان صداهای غیرضروری را کاهش داد.
بستن در کلاس هنگام وجود سروصدای شدید بیرون، جلوگیری از ایجاد صداهای ناگهانی و آموزش قوانین ساده برای کاهش سروصدا می‌تواند مفید باشد.
۳. یک فضای آرام در کلاس ایجاد کنید.
وجود یک گوشه آرام می‌تواند به کودک کمک کند زمانی که فشار حسی زیادی را تجربه می‌کند، برای مدت کوتاهی از محرک‌های محیط فاصله بگیرد.
این فضا می‌تواند شامل یک صندلی یا محل مشخص و ساده باشد و نباید به عنوان تنبیه استفاده شود.
۴. شلوغی بصری را کاهش دهید.
کلاس‌هایی که دیوارهای بسیار شلوغ، وسایل زیاد و تصاویر فراوان دارند ممکن است برای بعضی کودکان حواس‌پرت‌کننده باشند.
استفاده هدفمند از تصاویر و قرار دادن وسایل در محل مشخص می‌تواند محیط را قابل پیش‌بینی‌تر کند.
۵. از برنامه تصویری استفاده کنید.
برنامه تصویری به کودک نشان می‌دهد که چه فعالیت‌هایی قرار است انجام شود و بعد از هر فعالیت چه اتفاقی خواهد افتاد.
برای کودکی که با تغییر فعالیت‌ها مشکل دارد، این روش می‌تواند قابل‌پیش‌بینی بودن محیط را افزایش دهد.
برای مثال:
ورود به کلاس ← فعالیت آموزشی ← بازی ← زنگ تفریح ← فعالیت بعدی
۶. قبل از تغییر فعالیت به کودک اطلاع دهید.
تغییر ناگهانی از یک فعالیت به فعالیت دیگر ممکن است برای بعضی کودکان دشوار باشد.
معلم می‌تواند چند دقیقه قبل از پایان فعالیت، با یک جمله کوتاه یا علامت تصویری کودک را آماده کند:
«پنج دقیقه دیگر بازی تمام می‌شود.»
سپس:
«بازی تمام شد؛ حالا می‌رویم سراغ نقاشی.»
۷. فرصت‌های حرکتی کوتاه ایجاد کنید.
اگر کودک به حرکت نیاز دارد، می‌توان فرصت‌های کوتاه و برنامه‌ریزی‌شده برای حرکت در نظر گرفت.
برای مثال، کودک می‌تواند در فاصله بین دو فعالیت، چند حرکت ساده انجام دهد، وسیله‌ای را به محل دیگری ببرد یا برای مدت کوتاهی فعالیت حرکتی مناسبی داشته باشد.
این فعالیت‌ها بهتر است متناسب با نیازهای فردی کودک و در صورت نیاز با نظر متخصص کاردرمانی انتخاب شوند.
اگر کودک وسط کلاس دچار فشار حسی شد، چه کنیم؟
در چنین شرایطی بهتر است ابتدا محرک احتمالی شناسایی و در صورت امکان کاهش داده شود.
به جای تذکرهای مکرر مانند «ساکت باش»، «گریه نکن» یا «بشین سر جات»، بهتر است بزرگسال با آرامش بررسی کند:
چه چیزی باعث ناراحتی کودک شده است؟
ممکن است لازم باشد کودک برای مدت کوتاهی به فضای آرام برود، از فعالیت فاصله بگیرد یا به شیوه‌ای ساده نیاز خود را بیان کند.
پس از آرام‌تر شدن شرایط، می‌توان کودک را به تدریج به فعالیت بازگرداند.
چه کارهایی ممکن است فشار حسی را بیشتر کند؟
برخی واکنش‌های بزرگسالان ممکن است ناخواسته شرایط را دشوارتر کنند، از جمله:
مجبور کردن کودک به تحمل فوری محرک آزاردهنده
سرزنش کودک به دلیل واکنش حسی
استفاده از محرک به عنوان تنبیه
تغییر مداوم جای نشستن یا برنامه بدون اطلاع قبلی
نادیده گرفتن نشانه‌های خستگی یا فشار حسی
مقایسه کودک با همکلاسی‌ها
فرض کردن اینکه یک راهکار برای همه کودکان اوتیسم مناسب است
هدف، مجبور کردن کودک به «تحمل کردن همه چیز» نیست؛ بلکه باید به او کمک کرد تا به شکل تدریجی و متناسب با نیازهایش، مهارت‌های لازم برای حضور و مشارکت در محیط مدرسه را یاد بگیرد.
همکاری والدین، معلم و متخصصان چرا اهمیت دارد؟
والدین معمولاً اطلاعات ارزشمندی درباره محرک‌هایی دارند که کودک در خانه به آنها واکنش نشان می‌دهد.
معلم نیز می‌تواند مشخص کند کودک در چه زمان‌ها و موقعیت‌هایی در مدرسه دچار مشکل می‌شود.
در صورت وجود مشکلات قابل‌توجه، همکاری با متخصصانی مانند کاردرمانگر می‌تواند به شناسایی نیازهای حسی و طراحی راهکارهای متناسب با کودک کمک کند.
ثبت موقعیت‌هایی که در آنها کودک دچار فشار می‌شود نیز می‌تواند مفید باشد. برای مثال:
موقعیت - محرک احتمالی - واکنش کودک - راهکار استفاده‌شده - نتیجه
این اطلاعات به تیم آموزشی کمک می‌کند الگوهای رفتاری کودک را بهتر بشناسد.
آیا همه کودکان اوتیسم به یک محیط حسی خاص نیاز دارند؟
خیر. کودکان اوتیسم تفاوت‌های فردی زیادی دارند.
ممکن است یک کودک با صدای بلند مشکل داشته باشد، در حالی که کودک دیگری بیشتر به نور، لمس یا شلوغی محیط واکنش نشان دهد.
حتی نیازهای یک کودک نیز ممکن است در روزهای مختلف متفاوت باشد؛ برای مثال خستگی، گرسنگی، اضطراب یا تغییر در برنامه روزانه می‌تواند تحمل کودک در برابر محرک‌ها را تغییر دهد.
بنابراین بهتر است محیط کلاس بر اساس نیازهای واقعی همان کودک تنظیم شود، نه صرفاً بر اساس تشخیص اوتیسم.
چه زمانی ارزیابی تخصصی لازم است؟
اگر واکنش‌های حسی کودک به طور مداوم در یادگیری، ارتباط، بازی، حضور در کلاس یا فعالیت‌های روزمره اختلال ایجاد می‌کنند، بهتر است موضوع با والدین و متخصصان مرتبط مطرح شود.
ارزیابی تخصصی می‌تواند به مشخص شدن نیازهای کودک و انتخاب راهکارهای مناسب کمک کند.
جمع‌بندی
حساسیت‌های حسی می‌توانند حضور و مشارکت برخی کودکان اوتیسم در مدرسه را دشوار کنند. شناخت محرک‌های آزاردهنده، کاهش محرک‌های غیرضروری، ایجاد یک فضای آرام، استفاده از برنامه تصویری، آماده کردن کودک برای تغییر فعالیت‌ها و فراهم کردن فرصت‌های حرکتی می‌تواند به مناسب‌تر شدن محیط کلاس کمک کند.
مهم‌تر از همه اینکه رفتار کودک باید به عنوان یک پیام در نظر گرفته شود. وقتی کودک در محیط کلاس گوش‌هایش را می‌گیرد، بی‌قرار می‌شود یا از فعالیتی فاصله می‌گیرد، بهتر است به جای قضاوت سریع درباره رفتار، بررسی کنیم که آیا یک نیاز حسی، ارتباطی یا هیجانی در پشت آن وجود دارد یا خیر.
