نویسنده:ساجده کرمی
صفحه:آمادگی مهد و مدرسه
اضطراب جدایی هنگام شروع مدرسه در کودک اوتیسم می‌تواند با گریه، مقاومت یا چسبیدن به والد همراه باشد. در این مقاله علت‌ها و راهکارهای آماده‌سازی تدریجی کودک را بررسی می‌کنیم.
اضطراب جدایی در کودک اوتیسم هنگام رفتن به مدرسه؛ علت‌ها و راهکارهای کمک به کودک
شروع مدرسه برای بسیاری از کودکان با تغییر در برنامه روزانه، محیط، افراد و فعالیت‌ها همراه است. برای کودک اوتیسم، این تغییرات ممکن است دشوارتر باشد و با اضطراب، گریه، چسبیدن به والد، مقاومت هنگام ورود به مدرسه یا حتی امتناع از جدا شدن همراه شود.
اضطراب کودک هنگام جدا شدن از والدین همیشه به معنای «وابستگی زیاد» یا «لجبازی» نیست. گاهی کودک به دلیل ناآشنا بودن محیط مدرسه، تغییر برنامه، نگرانی از اتفاقات پیش‌بینی‌نشده، دشواری در برقراری ارتباط یا حساسیت‌های حسی، جدایی را به‌عنوان یک موقعیت دشوار تجربه می‌کند.
شناخت علت اصلی اضطراب و آماده‌سازی تدریجی کودک می‌تواند به او کمک کند تا رفتن به مدرسه را قابل‌پیش‌بینی‌تر و قابل‌تحمل‌تر تجربه کند.
اضطراب جدایی در کودک اوتیسم چگونه دیده می‌شود؟
اضطراب جدایی ممکن است در کودکان مختلف به شکل‌های متفاوتی دیده شود. بعضی از کودکان احساس اضطراب خود را با گریه یا گفتن «نرو» نشان می‌دهند، اما برخی دیگر ممکن است نتوانند احساس خود را به‌صورت کلامی بیان کنند.
نشانه‌های احتمالی عبارت‌اند از:
- گریه یا ناراحتی شدید هنگام خداحافظی
- چسبیدن به والد و نپذیرفتن جدا شدن
- مقاومت در برابر سوار شدن به سرویس یا ورود به مدرسه
- تلاش برای برگشتن به خانه
- امتناع از ورود به کلاس
- افزایش رفتارهای تکراری یا بی‌قراری
- پرخاشگری یا رفتارهای اعتراضی
- شکایت از دل‌درد یا سردرد در زمان رفتن به مدرسه
- کاهش همکاری در صبح‌های مدرسه
- دشواری در خوابیدن شب قبل از مدرسه
- پرسیدن مکرر درباره زمان برگشت والد
این رفتارها باید در زمینه کلی رفتار و ارتباط کودک بررسی شوند؛ زیرا هر مقاومت در برابر مدرسه الزاماً ناشی از اضطراب جدایی نیست.
چرا جدایی از والد برای کودک اوتیسم دشوارتر می‌شود؟
۱. تغییر ناگهانی در برنامه روزانه
کودک اوتیسم ممکن است به یک برنامه مشخص و قابل‌پیش‌بینی عادت کرده باشد. رفتن به مدرسه، زمان بیدار شدن، لباس پوشیدن، صبحانه، خروج از خانه و حضور در محیطی جدید را تغییر می‌دهد.
اگر کودک نداند بعد از جدا شدن از والد چه اتفاقی می‌افتد، ممکن است اضطراب بیشتری نشان دهد.
۲. ناآشنا بودن محیط مدرسه
کلاس، حیاط، معلم، همکلاسی‌ها، سرویس مدرسه و قوانین جدید، همگی تجربه‌هایی تازه هستند.
برای کودکی که در موقعیت‌های جدید به زمان بیشتری برای سازگاری نیاز دارد، ورود ناگهانی به مدرسه می‌تواند دشوار باشد.
۳.دشواری در بیان احساسات و نیازها
ممکن است کودک احساساتی مانند ترس، نگرانی یا دلتنگی را تجربه کند اما نتواند آنها را به زبان بیاورد.
در چنین شرایطی، اضطراب ممکن است به شکل گریه، فرار، پرخاشگری یا امتناع از ورود به کلاس ظاهر شود.
۴. حساسیت‌های حسی
صدای زنگ، همهمه کودکان، نور کلاس، شلوغی راهرو، تماس بدنی یا حتی بوی محیط جدید ممکن است برای بعضی از کودکان اوتیسم آزاردهنده باشد.
بنابراین گاهی آنچه در ظاهر «اضطراب جدایی» به نظر می‌رسد، بخشی از واکنش کودک به فشارهای حسی محیط مدرسه است.
۵. تجربه ناخوشایند قبلی
اگر کودک قبلاً در مدرسه، سرویس یا یک محیط آموزشی تجربه ناخوشایندی داشته باشد، ممکن است هنگام تکرار موقعیت، اضطراب بیشتری نشان دهد.
در این شرایط لازم است فقط روی جدا شدن از والد تمرکز نکنیم و ببینیم چه چیزی در محیط مدرسه برای کودک دشوار است.
۶. دشواری در پیش‌بینی زمان بازگشت والد
کودک ممکن است مفهوم «بعدازظهر می‌آیم دنبالت» را به‌خوبی درک نکند. به همین دلیل، ساعت و زمان برای او ممکن است ابزار مناسبی برای پیش‌بینی نباشد.
استفاده از نشانه‌های تصویری و رویدادهای قابل مشاهده می‌تواند در این زمینه کمک‌کننده باشد.
چگونه کودک اوتیسم را برای جدایی و رفتن به مدرسه آماده کنیم؟
۱. مدرسه را قبل از شروع، برای کودک آشنا کنید.
اگر امکان دارد، پیش از شروع رسمی مدرسه چند بار کودک را به محیط ببرید.
می‌توانید به‌تدریج:
- مسیر مدرسه را با او طی کنید.
- ساختمان مدرسه را نشان دهید.
- کلاس و محل ورود را معرفی کنید.
- معلم را به کودک معرفی کنید.
- حیاط و سرویس بهداشتی را نشان دهید.
- درباره کارهایی که قرار است انجام دهد، صحبت کنید.
هدف این نیست که کودک در همان ابتدا کاملاً راحت باشد؛ هدف، کاهش ناآشنایی و افزایش پیش‌بینی‌پذیری است.
۲. از برنامه تصویری استفاده کنید.
برای کودکانی که با تصاویر بهتر ارتباط برقرار می‌کنند، یک برنامه تصویری ساده می‌تواند بسیار مفید باشد.
برای مثال:
بیدار شدن ← لباس پوشیدن ← صبحانه ← سوار شدن ← مدرسه ← کلاس ← زنگ تفریح ← برگشت به خانه
کودک با دیدن این ترتیب می‌تواند بهتر متوجه شود که پس از هر مرحله چه اتفاقی می‌افتد.
۳. یک داستان اجتماعی درباره رفتن به مدرسه بسازید.
داستان اجتماعی می‌تواند با عکس‌های واقعی مدرسه و جملات کوتاه تهیه شود.
برای مثال:
«صبح از خواب بیدار می‌شوم.»
«لباس مدرسه‌ام را می‌پوشم.»
«با مامان یا بابا به مدرسه می‌روم.»
«مامان و بابا خداحافظی می‌کنند.»
«من وارد مدرسه می‌شوم.»
«معلم کنار من است.»
«بعد از تمام شدن برنامه مدرسه، به خانه برمی‌گردم.»
بهتر است این داستان چند روز پیش از شروع مدرسه و سپس به‌صورت منظم مرور شود.
۴. خداحافظی را کوتاه، مشخص و قابل‌پیش‌بینی کنید.
خداحافظی طولانی و چندباره ممکن است اضطراب کودک را بیشتر کند.
والد می‌تواند یک جمله ثابت داشته باشد؛ برای مثال:
«الان خداحافظی می‌کنیم. تو وارد مدرسه می‌شوی و بعد از تمام شدن مدرسه می‌آیم دنبالت.»
سپس خداحافظی را انجام دهد و از طولانی کردن لحظه جدایی خودداری کند.
البته این کار باید با شرایط و نیازهای کودک هماهنگ باشد و در صورت اضطراب شدید، بهتر است برنامه جدایی به‌صورت تدریجی طراحی شود.
۵. یک وسیله آشنا و مجاز همراه کودک باشد.
اگر مدرسه اجازه می‌دهد، یک وسیله کوچک و آشنا می‌تواند به کودک احساس امنیت بیشتری بدهد؛ مانند یک کارت تصویری، وسیله کوچک مورد علاقه یا شیء آشنا.
این وسیله نباید جایگزین آموزش سازگاری شود، بلکه می‌تواند به‌عنوان یک نشانه انتقالی مورد استفاده قرار گیرد.
۶. مهارت «خداحافظی و جدا شدن» را در خانه تمرین کنید.
تمرین جدایی فقط نباید روز اول مدرسه انجام شود.
می‌توان در موقعیت‌های کوتاه و قابل‌کنترل تمرین کرد:
والد چند دقیقه از کودک فاصله می‌گیرد، سپس برمی‌گردد. به‌تدریج و متناسب با توانایی کودک می‌توان زمان جدایی را افزایش داد.
مهم است که تمرین‌ها از سطحی شروع شوند که کودک بتواند تا حدی موفقیت را تجربه کند.
۷. برای کودک یک «جمله یا روش کمک خواستن» آموزش دهید.
اگر کودک هنگام اضطراب بتواند درخواست کمک کند، احتمالاً کمتر مجبور می‌شود احساس خود را از طریق رفتارهای شدید نشان دهد.
برای کودکی که کلام دارد می‌توان عبارت‌هایی مانند:
«مامانم رو می‌خوام.»؛ «کمک می‌خوام.»؛ «می‌ترسم.»؛ «می‌خوام استراحت کنم.» را تمرین کرد.
برای کودکی که از گفتار استفاده نمی‌کند، می‌توان از تصویر، کارت درخواست، اشاره یا سایر روش‌های ارتباطی مناسب او استفاده کرد.
۸. با مدرسه یک برنامه هماهنگ داشته باشید.
والد و کادر مدرسه بهتر است درباره واکنش‌های کودک، روش ارتباطی او، حساسیت‌های احتمالی و راهکارهای آرام‌سازی با یکدیگر هماهنگ باشند.
برای مثال مشخص شود:
- چه کسی کودک را هنگام ورود تحویل می‌گیرد؟
- کودک پس از ورود به مدرسه چه فعالیتی انجام می‌دهد؟
- در صورت گریه چه کسی به او کمک می‌کند؟
- چگونه درخواست کمک خود را بیان می‌کند؟
- چه محرک‌هایی ممکن است او را مضطرب کنند؟
- در چه شرایطی نیاز به استراحت کوتاه دارد؟
هماهنگی بین خانه و مدرسه، پیام‌های متناقض را کاهش می‌دهد.
هنگام گریه کودک چه کنیم؟
گریه کودک هنگام جدایی می‌تواند برای والد بسیار سخت باشد. با این حال، بهتر است والد در آن لحظه تا حد امکان آرام، کوتاه و قابل‌پیش‌بینی رفتار کند.
به جای توضیحات طولانی می‌توان از یک پیام ساده استفاده کرد:
«می‌دونم ناراحتی. الان وقت مدرسه است. معلم کنارت می‌مونه و بعد از مدرسه میام دنبالت.»
اگر کودک به‌دلیل اضطراب شدید نمی‌تواند وارد مدرسه شود، بهتر است به‌جای مجبور کردن ناگهانی او، برنامه ورود با کمک متخصص و همکاری مدرسه بررسی و تدریجی شود.
چه کارهایی ممکن است اضطراب را بیشتر کند؟
برخی واکنش‌ها می‌توانند ناخواسته اضطراب کودک را افزایش دهند، از جمله:
- خداحافظی طولانی و چندباره
- تهدید کردن کودک
- گفتن جملاتی مانند «اگر گریه کنی می‌رم و دیگه برنمی‌گردم»
- مقایسه کودک با همکلاسی‌ها
- مجبور کردن کودک به ورود ناگهانی بدون بررسی علت مشکل
- نادیده گرفتن کامل نشانه‌های اضطراب
- تغییر مداوم برنامه بدون اطلاع قبلی
- وعده‌هایی که والد نمی‌تواند به آنها عمل کند.
بهتر است هدف، حذف فوری گریه نباشد؛ بلکه کودک به‌تدریج یاد بگیرد جدایی را تحمل کند، احساس خود را بیان کند و از راه‌های مناسب کمک بگیرد.
چه زمانی بهتر است از متخصص کمک بگیریم؟
اگر اضطراب کودک شدید، مداوم یا رو به افزایش است و رفتن به مدرسه را به‌طور جدی مختل می‌کند، بهتر است موضوع با روان‌شناس کودک، روان‌شناس متخصص اوتیسم یا تیم درمانی کودک بررسی شود.
همچنین اگر تغییر رفتار کودک ناگهانی است، باید احتمال عوامل دیگری مانند مشکلات ارتباطی، فشار حسی، مشکلات یادگیری، تجربه ناخوشایند در مدرسه یا سایر عوامل محیطی نیز بررسی شود.
جمع‌بندی
اضطراب هنگام جدایی از والد و شروع مدرسه در کودک اوتیسم می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد. تغییر برنامه، ناآشنا بودن محیط، دشواری در بیان احساسات، حساسیت‌های حسی و نگرانی از اتفاقات پیش‌بینی‌نشده از عواملی هستند که باید مورد توجه قرار گیرند.
آماده‌سازی تدریجی، استفاده از برنامه تصویری، داستان اجتماعی، تمرین جدایی در موقعیت‌های کوتاه، آموزش روش کمک خواستن و هماهنگی خانه و مدرسه می‌تواند به کودک کمک کند تجربه قابل‌پیش‌بینی‌تری از مدرسه داشته باشد.
مهم است به جای اینکه فقط از خود بپرسیم «چطور گریه کودک را متوقف کنیم؟»، بپرسیم: «چه چیزی در این موقعیت برای کودک سخت است و چگونه می‌توانیم به او کمک کنیم آن را بهتر درک و مدیریت کند؟»
