نویسنده:ساجده کرمی
صفحه:مدیریت رفتار در خانه
چرا تغییر برنامه برای کودک اوتیسم دشوار است؟ در این مقاله با علت‌های مقاومت در برابر تغییر و راهکارهای ساده و کاربردی برای آموزش انعطاف‌پذیری به کودک آشنا می‌شوید.
چرا کودک اوتیسم با تغییر برنامه بهم می‌ریزد؟
برای بسیاری از والدین کودکان دارای اختلال طیف اوتیسم پیش آمده است که تغییر یک برنامه ساده، جابه‌جایی یک وسیله، تغییر مسیر رفت‌وآمد یا حتی عوض شدن ترتیب فعالیت‌های روزانه، واکنش شدیدی در کودک ایجاد می‌کند.
ممکن است کودک گریه کند، مخالفت کند، از انجام فعالیت جدید خودداری کند یا اصرار داشته باشد همه چیز دقیقاً مانند همیشه انجام شود.
اما آیا این رفتار به معنی «لجبازی» است؟
در بسیاری از موارد، پاسخ منفی است. دشواری در کنار آمدن با تغییر می‌تواند با تفاوت‌هایی در انعطاف‌پذیری شناختی، پردازش اطلاعات، پیش‌بینی‌پذیری محیط و رفتارهای تکراری در کودکان دارای اوتیسم ارتباط داشته باشد.
خبر خوب این است که انعطاف‌پذیری مهارتی قابل آموزش است و می‌توان آن را به‌تدریج و متناسب با توانایی‌های کودک تقویت کرد.
انعطاف‌پذیری شناختی چیست؟
انعطاف‌پذیری شناختی به توانایی فرد برای تغییر فکر، رفتار یا روش انجام یک کار در پاسخ به شرایط جدید گفته می‌شود.
برای مثال، کودک ممکن است بتواند:
- وقتی یک بازی تمام شد، فعالیت دیگری را شروع کند.
- بپذیرد که برنامه روزانه کمی تغییر کرده است.
- وقتی روش اول انجام یک کار جواب نداد، روش دیگری را امتحان کند.
- با تغییر قوانین یک بازی کنار بیاید.
- به جای یک گزینه موردعلاقه، گزینه دیگری را انتخاب کند.
این مهارت برای زندگی روزمره اهمیت زیادی دارد؛ زیرا زندگی همیشه مطابق برنامه پیش نمی‌رود.
چرا تغییر برنامه برای کودک اوتیسم دشوار است؟
هیچ علت واحدی برای این موضوع وجود ندارد و تجربه هر کودک متفاوت است. با این حال، چند عامل می‌توانند در دشواری تحمل تغییر نقش داشته باشند.
۱. نیاز بیشتر به پیش‌بینی‌پذیری
وقتی کودک می‌داند قرار است چه اتفاقی بیفتد، ممکن است احساس کنترل و امنیت بیشتری داشته باشد. تغییر ناگهانی می‌تواند این پیش‌بینی‌پذیری را کاهش دهد.
برای مثال، اگر کودک هر روز بعد از مدرسه مستقیماً به خانه می‌رود، رفتن به یک مکان جدید بدون آماده‌سازی قبلی ممکن است برای او دشوار باشد.
۲. دشواری در جابه‌جایی از یک فعالیت به فعالیت دیگر
بعضی کودکان در انتقال بین فعالیت‌ها مشکل بیشتری دارند.
مثلاً کودک در حال بازی است و والد می‌گوید:
«بیا لباس بپوشیم.»
برای کودک ممکن است این تغییر بسیار ناگهانی باشد؛ حتی اگر از نظر بزرگسالان کاملاً طبیعی به نظر برسد.
۳. علاقه شدید به فعالیت‌های خاص
برخی کودکان علاقه‌های محدود یا بسیار پررنگی دارند. زمانی که فعالیت موردعلاقه آنها متوقف می‌شود، ممکن است پذیرش فعالیت دیگری دشوارتر شود.
۴. تفاوت‌های حسی
تغییر محیط ممکن است کودک را در معرض صدا، نور، بو، شلوغی یا لمس‌های متفاوت قرار دهد. بنابراین گاهی واکنش کودک فقط به «تغییر برنامه» مربوط نیست، بلکه محیط جدید از نظر حسی نیز برای او دشوار است.
۵. دشواری در درک یا بیان اتفاقی که قرار است رخ دهد.
اگر کودک نتواند به‌خوبی متوجه شود که چه اتفاقی در پیش است یا نتواند نگرانی خود را بیان کند، ممکن است ناراحتی خود را از طریق رفتار نشان دهد.
از کجا بفهمیم کودک در انعطاف‌پذیری مشکل دارد؟
ممکن است برخی از این رفتارها را مشاهده کنید:
- اصرار زیاد بر انجام فعالیت‌ها به یک روش مشخص
- ناراحتی شدید هنگام تغییر برنامه
- دشواری در تغییر مسیر یا مکان
- مقاومت هنگام پایان دادن به یک فعالیت
- اصرار بر ترتیب خاص فعالیت‌ها
- ناراحتی وقتی وسیله‌ای جابه‌جا می‌شود
- دشواری در پذیرفتن قوانین جدید بازی
- وابستگی زیاد به روال‌های مشخص
- نیاز به اطلاع قبلی درباره اتفاقات جدید
وجود یک یا چند مورد از این رفتارها به‌تنهایی به معنی وجود مشکل بالینی نیست؛ مهم است که شدت، تکرار و تأثیر آن بر زندگی روزمره کودک در نظر گرفته شود.
آیا این رفتارها لجبازی هستند؟
یکی از اشتباهات رایج این است که هر نوع مقاومت کودک در برابر تغییر را «لجبازی» بدانیم.
در بعضی موقعیت‌ها، کودک واقعاً نمی‌خواهد فعالیتی را انجام دهد؛ اما در برخی کودکان دارای اوتیسم، مسئله می‌تواند دشواری واقعی در پردازش تغییر و انتقال از یک وضعیت به وضعیت دیگر باشد.
به همین دلیل، به جای اینکه فقط بگوییم:
«باید همکاری کنی.»
بهتر است بررسی کنیم:
«چه چیزی تغییر کرده و کودک برای کنار آمدن با این تغییر به چه حمایتی نیاز دارد؟»
این تغییر نگاه می‌تواند نحوه برخورد والد و مربی با رفتار کودک را کاملاً متفاوت کند.
چگونه انعطاف‌پذیری را به کودک آموزش دهیم؟
آموزش انعطاف‌پذیری بهتر است از تغییرات کوچک، قابل پیش‌بینی و متناسب با سطح توانایی کودک شروع شود.
۱. از تغییرهای کوچک شروع کنید.
قرار نیست از همان ابتدا تغییر بزرگی ایجاد کنیم.
مثلاً اگر کودک همیشه با یک لیوان مشخص آب می‌خورد، می‌توان ابتدا فقط رنگ لیوان را تغییر داد؛ البته به شرطی که کودک از نظر حسی و رفتاری آمادگی این تغییر را داشته باشد.
هدف این است که کودک به‌تدریج تجربه کند:
«تغییر اتفاق افتاد و من توانستم با آن کنار بیایم.»
۲. قبل از تغییر، کودک را آماده کنید.
تغییر ناگهانی برای بسیاری از کودکان دشوارتر است.
می‌توان از جملات کوتاه و واضح استفاده کرد:
«پنج دقیقه دیگه بازی تموم میشه.»
یا: «امروز بعد از مدرسه اول می‌ریم مرکز، بعد میایم خونه.»
برای کودکانی که درک دیداری بهتری دارند، استفاده از برنامه تصویری می‌تواند بسیار کمک‌کننده باشد.
۳. از برنامه تصویری استفاده کنید.
برنامه تصویری به کودک نشان می‌دهد که قرار است چه اتفاقی بیفتد.
مثلاً:
مدرسه ← خانه ← ناهار ← بازی ← حمام ← خواب
اگر برنامه تغییر کرد، می‌توان تغییر را به صورت تصویری نیز نشان داد.
مثلاً:
بازی → مهمان
این کار می‌تواند به کودک کمک کند تغییر را به شکل ملموس‌تری درک کند.
۴. مفهوم «اول ـ بعد» را آموزش دهید.
ساختار «اول ـ بعد» یکی از ابزارهای ساده و کاربردی برای آموزش انتقال بین فعالیت‌هاست.
مثلاً:
اول لباس پوشیدن - بعد کارتون
اول جمع کردن اسباب‌بازی‌ها - بعد بازی موردعلاقه
این ساختار به کودک کمک می‌کند رابطه بین فعالیت فعلی و فعالیت بعدی را بهتر پیش‌بینی کند.
۵. به کودک انتخاب بدهید.
انتخاب محدود می‌تواند احساس کنترل بیشتری ایجاد کند.
مثلاً به جای: «لباس بپوش.»
بگویید: «اول لباس آبی رو می‌پوشی یا سبز؟»
در این روش، اصل فعالیت ثابت می‌ماند اما کودک در یک بخش کوچک حق انتخاب دارد.
۶. انعطاف‌پذیری را در بازی تمرین کنید.
بازی یکی از بهترین موقعیت‌ها برای تمرین انعطاف‌پذیری است.
مثلاً در بازی ساختنی: «این بار بیا برج رو از این طرف بسازیم.»
یا در بازی نوبتی: «این دفعه من اول بازی می‌کنم، دفعه بعد تو.»
همچنین می‌توان عمداً تغییرهای بسیار کوچک و قابل تحمل ایجاد کرد و واکنش انعطاف‌پذیری کودک را تقویت کرد.
۷. رفتار انعطاف‌پذیر را تقویت کنید.
وقتی کودک با وجود تغییر توانست همکاری کند، همان لحظه رفتار او را مشخص و مثبت تقویت کنید.
مثلاً: «آفرین! امروز برنامه تغییر کرد و تو تونستی باهاش کنار بیای.»
این نوع بازخورد به کودک نشان می‌دهد دقیقاً کدام رفتار او مورد توجه قرار گرفته است.
۸. تغییر را به‌تدریج سخت‌تر کنید.
وقتی کودک با تغییرهای کوچک بهتر کنار آمد، می‌توان به‌تدریج سطح دشواری را افزایش داد.
مرحله ۱: تغییر کوچک در یک وسیله
مرحله ۲: تغییر ترتیب دو فعالیت
مرحله ۳: تغییر یک فعالیت در برنامه روزانه
مرحله ۴: تغییر برنامه خارج از خانه
سرعت پیشرفت باید بر اساس ویژگی‌ها و تحمل خود کودک تعیین شود.
هنگام به‌هم‌ریختن کودک چه کارهایی نکنیم؟
وقتی کودک به دلیل تغییر برنامه ناراحت شده است، زمان مناسبی برای توضیح‌های طولانی یا آموزش مستقیم نیست.
بهتر است:
- با صدای آرام صحبت کنیم.
- جملات کوتاه استفاده کنیم.
- محیط را تا حد امکان آرام کنیم.
- از بحث و تهدید پرهیز کنیم.
- به کودک فرصت تنظیم هیجان بدهیم.
- بعد از آرام شدن کودک، موقعیت را بررسی و آموزش لازم را انجام دهیم.
هدف، صرفاً متوقف کردن رفتار کودک نیست؛ هدف این است که کودک به‌مرور مهارت کنار آمدن با تغییر را یاد بگیرد.
چند فعالیت ساده برای تقویت انعطاف‌پذیری
بازی «یک چیز متفاوت»
در یک فعالیت آشنا، یک تغییر کوچک ایجاد کنید؛ مثلاً رنگ وسیله یا ترتیب یک مرحله را تغییر دهید.
بازی «حالا نوبت من»
در بازی‌های مشترک، نوبت‌ها را تغییر دهید تا کودک تجربه کند همیشه یک نفر شروع‌کننده نیست.
بازی «قانون جدید»
در بازی‌های ساده، پس از چند دور یک قانون کوچک را تغییر دهید.
داستان اجتماعی
یک داستان کوتاه تصویری درباره تغییر برنامه تهیه کنید و موقعیت‌های مختلف را از قبل با کودک تمرین کنید.
تمرین «برنامه امروز یک تغییر دارد»
در برنامه تصویری روزانه، یک تغییر کوچک و قابل تحمل ایجاد کنید و بعد از موفقیت کودک، آن را تقویت کنید.
چه زمانی بهتر است از متخصص کمک بگیریم؟
اگر واکنش کودک به تغییر بسیار شدید است، مرتب اتفاق می‌افتد یا باعث اختلال قابل توجه در مدرسه، خانه، روابط اجتماعی یا فعالیت‌های روزمره شده است، بهتر است موضوع با متخصص مربوطه بررسی شود.
روان‌شناس، کاردرمانگر یا سایر متخصصان تیم درمانی کودک می‌توانند با توجه به علت و شرایط کودک، برنامه‌ای متناسب برای افزایش انعطاف‌پذیری و مهارت‌های تنظیم هیجانی طراحی کنند.
یک نکته مهم برای والدین
هدف آموزش انعطاف‌پذیری این نیست که کودک را مجبور کنیم همیشه با هر تغییری کنار بیاید.
انعطاف‌پذیری یعنی کودک بتواند با حمایت مناسب، تغییرات قابل‌قبول و اجتناب‌ناپذیر زندگی روزمره را بهتر مدیریت کند.
گاهی بهترین کمک به کودک، حذف یک تغییر غیرضروری است؛ و گاهی بهترین کمک، آموزش تدریجی مهارت کنار آمدن با همان تغییر است.
جمع‌بندی
مقاومت در برابر تغییر در برخی کودکان دارای اوتیسم می‌تواند با نیاز بیشتر به پیش‌بینی‌پذیری، دشواری در انتقال بین فعالیت‌ها، تفاوت‌های حسی، علایق محدود یا تفاوت در پردازش اطلاعات مرتبط باشد.
با استفاده از روش‌هایی مانند برنامه تصویری، آماده‌سازی قبل از تغییر، ساختار «اول ـ بعد»، انتخاب‌های محدود، تمرین تغییرهای کوچک و تقویت رفتار انعطاف‌پذیر می‌توان این مهارت را به‌صورت تدریجی آموزش داد.
هر کودک مسیر متفاوتی دارد؛ بنابراین برنامه آموزش انعطاف‌پذیری باید متناسب با سن، سطح رشد، ارتباط، حساسیت‌های حسی و نیازهای فردی کودک تنظیم شود.
سوالات متداول
آیا همه کودکان اوتیسم با تغییر مشکل دارند؟
خیر. میزان دشواری در برابر تغییر در کودکان مختلف متفاوت است و برخی کودکان ممکن است انعطاف‌پذیری بیشتری داشته باشند.
آیا برنامه تصویری فقط برای کودکان غیرکلامی مناسب است؟
خیر. برنامه تصویری می‌تواند برای کودکان دارای سطوح مختلف توانایی گفتاری و زبانی مفید باشد، زیرا اطلاعات را به شکل دیداری نیز در اختیار کودک قرار می‌دهد.
آیا باید کودک را مجبور کنیم تغییر را بپذیرد؟
خیر. آموزش انعطاف‌پذیری بهتر است تدریجی و متناسب با توانایی و تحمل کودک باشد. اجبار و فشار زیاد می‌تواند شرایط را دشوارتر کند.
از چه سنی می‌توان آموزش انعطاف‌پذیری را شروع کرد؟
آموزش مهارت‌های مرتبط با تحمل تغییر را می‌توان از سنین پایین و متناسب با سطح رشدی کودک آغاز کرد؛ نوع فعالیت و میزان پیچیدگی باید متناسب با سن و توانایی کودک باشد.
