نویسنده:ساجده کرمی
صفحه:مدیریت رفتار در خانه
وقتی کودک اوتیسم ناگهان رفتاری جدید نشان می‌دهد، قبل از حذف آن باید علت و کارکرد رفتار را بررسی کرد. این مقاله روش انتخاب و آموزش رفتار جایگزین را توضیح می‌دهد.
وقتی کودک اوتیسم ناگهان رفتار جدیدی نشان می‌دهد؛ رفتارهای جایگزین را چگونه پیدا کنیم؟
گاهی والدین با تغییری ناگهانی در رفتار کودک اوتیسم مواجه می‌شوند؛ رفتاری که پیش از این وجود نداشته یا بسیار کمتر دیده می‌شده است. ممکن است کودک ناگهان بیشتر جیغ بزند، وسایل را پرت کند، دیگران را بزند، از یک موقعیت فرار کند، خود را روی زمین بیندازد یا به شکل متفاوتی درخواست‌های خود را نشان دهد.
اولین واکنش بسیاری از والدین این است که تلاش کنند این رفتار را هرچه سریع‌تر متوقف کنند. اما در بسیاری از موارد، رفتار جدید یک پیام دارد و ممکن است کودک از طریق آن تلاش کند نیاز، خواسته، ناراحتی یا ناتوانی خود را بیان کند.
بنابراین، به جای اینکه فقط بپرسیم «چطور این رفتار را متوقف کنیم؟»، بهتر است بپرسیم:
«این رفتار چه کارکردی برای کودک دارد و چه رفتار مناسب‌تری می‌توانیم جایگزین آن کنیم؟»
چرا ممکن است کودک ناگهان رفتار جدیدی نشان دهد؟
ظهور یک رفتار جدید همیشه به معنای لجبازی یا بدرفتاری نیست. عوامل مختلفی می‌توانند باعث تغییر رفتار کودک شوند.
۱. تغییر در محیط یا برنامه روزانه
کودکان اوتیسم ممکن است به تغییرات محیطی، تغییر مربی، جابه‌جایی وسایل، تغییر برنامه خواب، سفر یا حتی تغییر ترتیب فعالیت‌های روزمره حساس باشند.
گاهی رفتاری که ناگهان ظاهر شده، واکنشی به یک تغییر است که برای بزرگسالان، کوچک به نظر می‌رسد اما برای کودک مهم است.
۲. دشواری در بیان نیازها
اگر کودک هنوز مهارت گفتاری یا ارتباطی کافی نداشته باشد، ممکن است برای بیان «کمک می‌خواهم»، «نمی‌خواهم»، «تمام شد»، «درد دارم» یا «این را می‌خواهم» از رفتار استفاده کند.
برای مثال، کودکی که نمی‌تواند بگوید «کمکم کن»، ممکن است وسیله را پرت کند یا گریه کند.
۳. مشکلات حسی
برخی کودکان اوتیسم به صدا، نور، لمس، شلوغی، بو یا برخی ویژگی‌های محیط حساس‌تر هستند.
در چنین شرایطی ممکن است رفتارهایی مانند فرار کردن، پوشاندن گوش‌ها، گریه کردن یا پرتاب کردن وسایل به عنوان واکنشی به فشار حسی دیده شود.
۴. درد یا مشکل جسمی
گاهی یک تغییر رفتاری می‌تواند با یک مسئله جسمی همراه باشد؛ برای مثال مشکلات خواب، درد دندان، مشکلات گوارشی، بیماری یا ناراحتی جسمانی.
بنابراین اگر رفتار جدید ناگهانی، شدید یا غیرمعمول است، بررسی عوامل جسمی نیز اهمیت دارد.
رفتار جایگزین چیست؟
رفتار جایگزین یعنی مهارتی مناسب‌تر که به کودک کمک می‌کند همان نیاز یا کارکرد رفتار قبلی را از راهی مناسب بیان کند.
برای مثال اگر کودک هنگام نیاز به کمک جیغ می‌زند، هدف فقط «قطع جیغ» نیست.
می‌توانیم به او آموزش دهیم:
«کمک» بگوید، به تصویر کمک اشاره کند یا کارت کمک را به بزرگسال بدهد.
در این حالت، کودک همچنان می‌تواند نیاز خود را به کمک بیان کند، اما از یک روش ارتباطی مناسب‌تر استفاده می‌کند.
قبل از انتخاب رفتار جایگزین، کارکرد رفتار را پیدا کنیم یکی از مهم‌ترین اصول در آموزش رفتار جایگزین این است که ابتدا بررسی کنیم:
کودک با این رفتار چه چیزی به دست می‌آورد یا از چه چیزی دور می‌شود؟
به زبان ساده، رفتار ممکن است برای یکی از این دلایل رخ دهد:
۱. جلب توجه
مثلاً کودک وقتی والد مشغول صحبت با شخص دیگری است، شروع به فریاد زدن می‌کند.
رفتار جایگزین می‌تواند این باشد:
- صدا کردن والد
- لمس آرام دست والد
- استفاده از کارت «با من باش»
- گفتن «مامان بیا»
۲. به دست آوردن یک خواسته
مثلاً کودک هنگام دیدن خوراکی مورد علاقه‌اش شروع به گریه یا کشیدن دست والد می‌کند.
می‌توان آموزش داد که:
- نام خوراکی را بگوید.
- به تصویر آن اشاره کند.
- از ژست درخواست استفاده کند.
- کارت درخواست را ارائه دهد.
۳. فرار یا اجتناب از یک فعالیت
مثلاً کودک هنگام شروع تکلیف، مداد را پرت می‌کند.
ممکن است رفتار او راهی برای فرار از فعالیت باشد.
در این شرایط می‌توان مهارت‌هایی مانند:
- «استراحت می‌خواهم»
- «کمک می‌خواهم»
- «تمام شد»
را آموزش داد.
۴. دریافت تحریک حسی
گاهی رفتار با هدف دریافت یا کاهش یک تجربه حسی رخ می‌دهد.
در این شرایط، همکاری با متخصص کاردرمانی و بررسی نیازهای حسی کودک می‌تواند در انتخاب جایگزین مناسب کمک‌کننده باشد.
چگونه رفتار جایگزین مناسب پیدا کنیم؟
برای پیدا کردن رفتار جایگزین، این چهار سؤال را از خودمان بپرسیم:
سؤال اول: رفتار دقیقاً چه زمانی اتفاق می‌افتد؟
مثلاً:«هر بار که زمان تبلت تمام می‌شود، کودک روی زمین می‌نشیند و گریه می‌کند.»
سؤال دوم: درست قبل از رفتار چه اتفاقی افتاده است؟
مثلاً: «مادر تبلت را از کودک گرفته است.»
سؤال سوم: بعد از رفتار چه اتفاقی می‌افتد
مثلاً:«مادر دوباره تبلت را برای چند دقیقه به او می‌دهد.»
این نکته بسیار مهم است؛ زیرا ممکن است کودک به مرور یاد گرفته باشد که این رفتار به او کمک می‌کند دوباره به چیزی که می‌خواهد دسترسی پیدا کند.
سؤال چهارم: کودک برای رسیدن به همان هدف، چه رفتار ساده‌تری می‌تواند انجام دهد؟
مثلاً: به جای گریه و افتادن روی زمین: «دوباره می‌خواهم»
یا استفاده از کارت: «یک دقیقه دیگر»
البته آموزش باید متناسب با سطح ارتباطی و توانایی کودک باشد.
چند مثال کاربردی از رفتار جایگزین
رفتار فعلی| احتمال نیاز/کارکرد| رفتار جایگزین
جیغ زدن برای گرفتن خوراکی| درخواست| اشاره، کارت یا گفتن نام خوراکی
پرت کردن مداد هنگام تکلیف| اجتناب یا نیاز به کمک| «کمک می‌خواهم» یا «استراحت»
کشیدن دست والد به سمت وسیله| درخواست| اشاره، تصویر یا کلمه
زدن دیگران هنگام ناراحتی| بیان ناراحتی| گفتن «نه»، «نمی‌خواهم» یا استفاده از کارت
گریه هنگام پایان فعالیت موردعلاقه| دشواری در انتقال| استفاده از برنامه تصویری و درخواست «یک بار دیگر»
فرار از محیط شلوغ| اجتناب از فشار محیطی| درخواست «جای آرام» یا «استراحت»
این مثال‌ها فقط نقطه شروع هستند و انتخاب رفتار جایگزین باید بر اساس کارکرد واقعی رفتار و توانایی ارتباطی کودک انجام شود.
رفتار جایگزین باید برای کودک قابل انجام باشدیکی از اشتباهات رایج این است که از کودک انتظار داشته باشیم رفتاری را انجام دهد که هنوز توانایی آن را ندارد.
برای مثال، اگر کودک هنوز کلام کاربردی ندارد، نمی‌توانیم انتظار داشته باشیم هنگام ناراحتی جمله کاملی مانند:
«من از این فعالیت خسته شده‌ام و نیاز به استراحت دارم» بیان کند.
ممکن است یک کارت تصویری، اشاره، ژست یا حتی یک کلمه ساده برای او مناسب‌تر باشد.
رفتار جایگزین باید ساده، سریع و متناسب با سطح رشدی کودک باشد.
رفتار جایگزین را قبل از وقوع بحران آموزش دهید.
بهترین زمان آموزش معمولاً زمانی نیست که کودک در اوج ناراحتی قرار دارد.
وقتی کودک آرام است، می‌توان رفتار جدید را تمرین کرد.
مثلاً اگر هدف آموزش «کمک می‌خواهم» است:
۱. فعالیت ساده‌ای را انتخاب کنید.
۲. یک موقعیت کوچک ایجاد کنید که کودک به کمک نیاز داشته باشد.
۳. کارت یا کلمه «کمک» را در اختیار کودک قرار دهید.
۴. در صورت نیاز، با کمک و راهنمایی او را به سمت پاسخ درست هدایت کنید.
۵. بلافاصله پس از استفاده مناسب از رفتار جایگزین، کمک را ارائه دهید.
۶. این تمرین را در موقعیت‌های مختلف تکرار کنید.
به این ترتیب کودک به تدریج یاد می‌گیرد که رفتار ارتباطی مناسب نیز می‌تواند نیاز او را برآورده کند.
فقط رفتار نامناسب را حذف نکنیم؛ رفتار مناسب را تقویت کنیم
اگر فقط به کودک بگوییم: «جیغ نزن.»
اما به او یاد ندهیم که به جای جیغ چه کاری انجام دهد، مشکل اصلی همچنان باقی می‌ماند.
بهتر است به جای تمرکز صرف بر حذف رفتار، رفتار مناسب را به شکل واضح آموزش دهیم و زمانی که کودک از آن استفاده می‌کند، پاسخ مناسبی دریافت کند.
برای مثال:
کودک: «کمک»
والد: «حتماً، کمکت می‌کنم.»
این پاسخ به کودک نشان می‌دهد که درخواست مناسب مؤثر است.
اگر رفتار جدید ناگهان ظاهر شده، فقط به دنبال «رفتار جایگزین» نباشیم
در برخی شرایط، تغییر ناگهانی رفتار نیازمند بررسی دقیق‌تر است.
اگر کودک بدون سابقه مشخص، رفتارهایی مانند پرخاشگری شدید، بی‌قراری غیرمعمول، اختلال واضح در خواب، تغییر قابل توجه در اشتها یا تغییر شدید در سطح فعالیت نشان می‌دهد، بهتر است عوامل محیطی، ارتباطی و جسمی نیز بررسی شوند.
به‌خصوص در کودکی که نمی‌تواند درد یا ناراحتی خود را به‌خوبی بیان کند، نباید همه تغییرات رفتاری را صرفاً به «اوتیسم» نسبت داد.
اشتباهات رایج والدین هنگام آموزش رفتار جایگزین
رفتار جایگزین را خیلی سخت انتخاب می‌کنیم
مهارتی را انتخاب می‌کنیم که از توانایی فعلی کودک بالاتر است.
فقط در زمان بحران آموزش می‌دهیم
در زمان ناراحتی شدید، یادگیری مهارت جدید دشوارتر است.
رفتار مناسب را تقویت نمی‌کنیم
کودک رفتار جایگزین را انجام می‌دهد اما واکنش مناسبی دریافت نمی‌کند.
رفتار را بدون بررسی علت آن حذف می‌کنیم
ممکن است رفتار ظاهراً نامناسب، تنها راه ارتباطی کودک باشد.
انتظار داریم رفتار جدید فوراً جایگزین رفتار قبلی شود
یادگیری یک مهارت جدید به تمرین، تکرار و ثبات نیاز دارد.
یک چک‌لیست ساده برای والدین
وقتی رفتار جدیدی در کودک مشاهده کردید، قبل از واکنش این موارد را بررسی کنید:
1. رفتار دقیقاً چیست؟
2. چه زمانی اتفاق می‌افتد؟
3. قبل از رفتار چه اتفاقی افتاده است؟
4. بعد از رفتار چه اتفاقی می‌افتد؟
5. کودک احتمالاً چه چیزی می‌خواهد؟
6. آیا کودک می‌تواند خواسته خود را به شکل دیگری بیان کند؟
7. ساده‌ترین رفتار جایگزین چیست؟
8. آیا این رفتار متناسب با توانایی ارتباطی کودک است؟
9. آیا رفتار جایگزین را در زمان آرامش تمرین کرده‌ایم؟
10. آیا هنگام استفاده از رفتار مناسب، پاسخ مناسبی به کودک داده‌ایم؟
جمع‌بندی
رفتار جدید در کودک اوتیسم همیشه یک «مشکل رفتاری» نیست؛ گاهی این رفتار تلاشی برای ارتباط، درخواست، فرار از موقعیت دشوار، جلب توجه یا تنظیم یک نیاز است.
بنابراین قبل از اینکه فقط به دنبال متوقف کردن رفتار باشیم، بهتر است علت و کارکرد آن را بررسی کنیم.
سپس می‌توانیم رفتاری جایگزین پیدا کنیم که:
- برای کودک قابل انجام باشد؛
- همان نیاز اصلی را تا حد امکان پوشش دهد؛
- ساده و قابل آموزش باشد؛
- در موقعیت‌های مختلف تمرین شود؛
- و با تقویت مناسب همراه باشد.
هدف نهایی، «ساکت کردن» یا «کنترل کردن» کودک نیست؛ هدف این است که کودک بتواند نیازها و احساسات خود را با روش‌های مؤثرتر و ایمن‌تر بیان کند و به تدریج استقلال بیشتری در ارتباط داشته باشد.
در مواردی که رفتار جدید شدید، ناگهانی، تکرارشونده یا خطرناک است، ارزیابی توسط متخصص رفتار، روان‌شناس، کاردرمانگر یا سایر متخصصان مرتبط می‌تواند به شناسایی علت و طراحی برنامه مناسب کمک کند.
