آیا باید کودک دارای اوتیسم را وادار به ارتباط چشمی کرد؟ بررسی علمی و راهکارهای جایگزین

آیا باید کودک دارای اوتیسم را وادار به ارتباط چشمی کرد؟
یکی از توصیه‌هایی که گاهی به والدین کودکان دارای اوتیسم گفته می‌شود این است که «باید کودک را مجبور کنیم هنگام صحبت کردن به چشم‌های ما نگاه کند». اما آیا تماس چشمی واقعاً باید به‌صورت اجباری آموزش داده شود؟
پاسخ کوتاه این است: خیر، کودک دارای اوتیسم نباید برای برقراری تماس چشمی تحت فشار یا اجبار قرار بگیرد.
تماس چشمی تنها یکی از شکل‌های ارتباط غیرکلامی است و نداشتن یا کم بودن آن لزوماً به معنی بی‌توجهی، نشنیدن یا نداشتن علاقه به ارتباط نیست. برخی کودکان اوتیستیک ممکن است هنگام نگاه نکردن مستقیم به چهره، اطلاعات گفتاری را بهتر پردازش کنند. همچنین تماس چشمی برای بعضی از آنها می‌تواند ناراحت‌کننده یا از نظر حسی دشوار باشد.

چرا برخی کودکان اوتیستیک تماس چشمی کمتری دارند؟
تفاوت در تماس چشمی می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد و در همه کودکان یکسان نیست.
برای بعضی کودکان، نگاه مستقیم به چشم‌ها می‌تواند محرک حسی شدیدی باشد. برخی دیگر هنگام نگاه کردن به چهره، تمرکز خود را بر گفتار از دست می‌دهند و ترجیح می‌دهند برای پردازش بهتر صحبت‌های طرف مقابل، به نقطه دیگری نگاه کنند.
بنابراین اگر کودک هنگام صحبت کردن به اسباب‌بازی، دست‌ها، محیط اطراف یا حتی کنار صورت فرد نگاه می‌کند، نباید فوراً نتیجه گرفت که به صحبت‌ها توجه نمی‌کند.
برخی منابع تخصصی اوتیسم نیز تأکید می‌کنند که ممکن است یک فرد اوتیستیک زمانی که مستقیماً به گوینده نگاه نمی‌کند، در واقع بهتر به صحبت‌های او توجه کند.

آیا نداشتن تماس چشمی به معنی بی‌توجهی است؟
خیر.
یکی از اشتباهات رایج این است که «نگاه کردن» را معادل «توجه کردن» در نظر بگیریم.
کودک ممکن است بدون نگاه مستقیم به چشم‌های مربی:
به صدای او گوش دهد.
دستور را متوجه شود.
فعالیت را دنبال کند.
به درخواست پاسخ دهد.
در بازی مشارکت کند.
برای درخواست کمک از اشاره یا تصویر استفاده کند.
توجه مشترک خود را از راه‌های دیگری نشان دهد.
بنابراین بهتر است به جای تمرکز صرف بر اینکه «کودک نگاه می‌کند یا نه»، بررسی کنیم که آیا کودک در ارتباط مشارکت می‌کند و پیام طرف مقابل را دریافت و پاسخ مناسب ارائه می‌دهد یا خیر.

چرا اجبار به تماس چشمی توصیه نمی‌شود؟
وادار کردن کودک به نگاه کردن می‌تواند باعث افزایش فشار و اضطراب او شود؛ به‌خصوص اگر تماس چشمی برای کودک ناخوشایند باشد.
برای مثال، دستورهای مکرر مانند:
«به من نگاه کن.»
«چشم‌هایت را نگاه کن.»
«وقتی با تو حرف می‌زنم باید به من نگاه کنی.»
ممکن است باعث شود کودک به جای تمرکز بر محتوای صحبت، تمام انرژی خود را صرف انجام دادن رفتار مورد انتظار بزرگسال کند.
راهنمای انجمن ملی اوتیسم بریتانیا نیز صراحتاً توصیه می‌کند که در ارتباط با افراد اوتیستیک، تماس چشمی نباید اجباری باشد و باید شیوه‌های متفاوت ارتباطی آنها مورد پذیرش قرار گیرد.
پس هدف مداخله چه باشد؟
هدف اصلی نباید «وادار کردن کودک به نگاه کردن به چشم‌ها» باشد.
هدف بهتر می‌تواند این موارد باشد:
توجه به فرد
توجه مشترک
پاسخ به ارتباط
درخواست کردن
نوبت‌گیری
مشارکت در تعامل
استفاده مؤثر از روش ارتباطی مناسب کودک
برای مثال، اگر کودک برای دریافت یک اسباب‌بازی به مربی نگاه نمی‌کند اما دست مربی را به سمت اسباب‌بازی هدایت می‌کند یا تصویر آن را نشان می‌دهد، این رفتار می‌تواند یک شکل معنادار از ارتباط باشد.
مداخلات ارتباطی مناسب بهتر است بر کاهش موانع ارتباطی و افزایش مشارکت واقعی کودک تمرکز داشته باشند، نه صرفاً ایجاد یک رفتار ظاهری.

آیا می‌توان تماس چشمی را به شکل غیرمستقیم تقویت کرد؟
بله، اگر کودک تحمل تماس چشمی دارد و این هدف برای ارتباط او مفید است، می‌توان فرصت‌های طبیعی برای نگاه کردن ایجاد کرد؛ بدون اینکه کودک مجبور شود.
۱. بازی‌های تعاملی
بازی‌های نوبتی مانند توپ‌بازی، حباب‌بازی یا بازی‌های ساده علت و معلولی می‌توانند فرصت‌های طبیعی برای نگاه کردن به شریک ارتباطی ایجاد کنند.
مثلاً مربی می‌تواند چند ثانیه صبر کند تا کودک به او یا فعالیت توجه کند و سپس بازی را ادامه دهد.
۲. استفاده از علایق کودک
اگر کودک به یک اسباب‌بازی یا فعالیت خاص علاقه دارد، می‌توان همان علاقه را به یک موقعیت تعاملی تبدیل کرد.
هدف این نیست که اسباب‌بازی را تا زمانی که کودک تماس چشمی برقرار نکرده، از او دریغ کنیم؛ بلکه هدف ایجاد فرصت‌های طبیعی برای تعامل است.
۳. ایجاد انتظار ارتباطی
در بازی‌های مورد علاقه کودک، گاهی می‌توان یک مکث کوتاه ایجاد کرد و منتظر واکنش کودک ماند.
کودک ممکن است با نگاه، اشاره، صدا، کلمه، تصویر یا حرکت بدن درخواست ادامه فعالیت را نشان دهد.
همین رفتار ارتباطی را می‌توان به شکل مناسب پاسخ داد.
۴. قرار دادن خود در میدان دید کودک
مربی می‌تواند هنگام بازی در فاصله مناسبی مقابل یا کنار کودک قرار بگیرد، بدون اینکه صورت خود را بیش از حد به صورت کودک نزدیک کند یا او را مجبور به نگاه کردن کند.
۵. تقویت هر شکل مناسب ارتباط
اگر کودک برای درخواست چیزی از نگاه، اشاره، تصویر، کلمه یا حرکت استفاده کرد، باید به پیام او پاسخ داده شود.
این کار به کودک یاد می‌دهد که ارتباط مؤثر است.

به جای «به چشمم نگاه کن» چه بگوییم؟
به جای تمرکز مداوم روی تماس چشمی، مربی می‌تواند از جملات ارتباطی استفاده کند.

این تفاوت بسیار مهم است؛ زیرا در روش دوم، ارتباط هدف است، نه اطاعت از یک شکل خاص از رفتار.

اگر کودک اصلاً تماس چشمی برقرار نمی‌کند چه کنیم؟
ابتدا باید بررسی شود که آیا این موضوع واقعاً مانعی برای عملکرد و ارتباط کودک ایجاد کرده است یا خیر.
اگر کودک:
درخواست‌های خود را بیان می‌کند؛
به دیگران پاسخ می‌دهد؛
در بازی مشارکت می‌کند؛
دستورهای مناسب را متوجه می‌شود؛
از کلام، اشاره، تصویر یا AAC استفاده می‌کند؛
و می‌تواند نیازهای خود را منتقل کند،
صرفاً کم بودن تماس چشمی نباید به‌تنهایی به‌عنوان یک مشکل رفتاری در نظر گرفته شود.
در مقابل، اگر مشکلات ارتباط اجتماعی کودک باعث می‌شود نتواند نیازهای خود را منتقل کند یا در فعالیت‌های روزمره مشارکت داشته باشد، بهتر است ارزیابی جامع‌تری توسط متخصصان مرتبط انجام شود.

آیا می‌توان تماس چشمی را به عنوان یک هدف درمانی در نظر گرفت؟
گاهی ممکن است در یک برنامه درمانی، رفتارهای مرتبط با توجه اجتماعی یا نگاه کردن به شریک ارتباطی مورد توجه قرار بگیرند؛ اما نحوه تعریف هدف بسیار مهم است.
به جای هدفی مانند:
«کودک باید هنگام صحبت کردن ۵ ثانیه به چشم‌های مربی نگاه کند.»
می‌توان هدف کاربردی‌تری تعریف کرد:
«کودک در موقعیت‌های تعاملی، به شیوه‌ای که برای او راحت است، توجه خود را به شریک ارتباطی یا فعالیت نشان دهد و به پیام ارتباطی پاسخ دهد.»
این نوع هدف بیشتر با عملکرد واقعی ارتباطی کودک ارتباط دارد.
برخی رویکردهای مداخله‌ای نیز به جای تمرکز جداگانه بر تماس چشمی، بر مهارت‌هایی مانند توجه مشترک، مشارکت اجتماعی، بازی و ارتباط تمرکز می‌کنند.

نقش مربی در مرکز اوتیسم چیست؟
مربی بهتر است به جای اینکه دائماً کودک را برای تماس چشمی اصلاح کند، شرایطی ایجاد کند که ارتباط برای کودک جذاب، قابل‌پیش‌بینی و قابل تحمل باشد.
چند اصل کاربردی:
۱. تماس چشمی را اجباری نکنید.
۲. به کودک فرصت پردازش اطلاعات بدهید.
۳. به روش‌های مختلف ارتباطی کودک پاسخ دهید.
۴. از علایق کودک برای ایجاد تعامل استفاده کنید.
۵. توجه مشترک را در بازی و فعالیت‌های طبیعی تقویت کنید.
۶. به نشانه‌های اضطراب یا فشار حسی توجه کنید.
۷. تماس چشمی را معیار اصلی «توجه کردن» قرار ندهید.
۸. هدف را «ارتباط مؤثر» تعریف کنید، نه صرفاً «نگاه کردن».

یک نکته مهم برای والدین
ممکن است والد نگران باشد که «اگر کودک به چشم دیگران نگاه نکند، در آینده نمی‌تواند ارتباط برقرار کند.»
اما ارتباط انسانی بسیار گسترده‌تر از تماس چشمی است.
کودک باید یاد بگیرد چگونه پیام خود را منتقل کند، چگونه پیام دیگران را دریافت کند و چگونه در تعامل اجتماعی مشارکت کند.
تماس چشمی می‌تواند برای بعضی کودکان بخشی از این فرایند باشد، اما نباید به قیمت افزایش اضطراب یا کاهش توانایی پردازش کودک به هدف اصلی درمان تبدیل شود.
جمع‌بندی
کودک دارای اوتیسم را نباید مجبور به برقراری تماس چشمی کرد.
کمبود تماس چشمی می‌تواند یکی از تفاوت‌های ارتباطی در اوتیسم باشد و بعضی کودکان حتی ممکن است هنگام نگاه نکردن مستقیم، بهتر بتوانند صحبت‌های فرد مقابل را پردازش کنند.
به جای اینکه از کودک بخواهیم «به چشم من نگاه کن»، بهتر است به دنبال این باشیم که:
آیا کودک ارتباط برقرار می‌کند؟
آیا پیام ما را دریافت می‌کند؟
آیا می‌تواند نیازهایش را بیان کند؟
آیا در تعامل و بازی مشارکت دارد؟
آیا روش ارتباطی مورد استفاده برای او راحت و مؤثر است؟
در رویکردهای امروزی، هدف اصلی حمایت از ارتباط و مشارکت کودک است؛ نه مجبور کردن او به شبیه شدن به الگوهای ارتباطی کودکان غیر اوتیستیک.
ارتباط موفق همیشه به معنی نگاه کردن مستقیم به چشم‌ها نیست.