نویسنده:ساجده کرمی
صفحه:ارتباط والد-کودک
آموزش مهارت کمک خواستن به کودک اوتیسم، به او یاد می‌دهد نیاز خود را با گفتار، اشاره، تصویر یا AAC بیان کند و به‌جای رفتارهای چالش‌برانگیز، ارتباط مؤثر برقرار کند.
آموزش مهارت کمک خواستن به کودک اوتیسم؛ چرا مهم است و چگونه آموزش دهیم؟
یکی از مهارت‌های مهم و کاربردی در رشد ارتباطی و استقلال کودکان دارای اختلال طیف اوتیسم، توانایی کمک خواستن است. کودک ممکن است هنگام باز نشدن یک وسیله، تمام شدن خوراکی مورد علاقه، گیر کردن اسباب‌بازی یا انجام یک فعالیت دشوار، به جای درخواست کمک گریه کند، عصبانی شود، وسیله را پرت کند یا فعالیت را رها کند.
در بسیاری از موارد، مسئله این نیست که کودک «نمی‌خواهد» درخواست کمک کند؛ بلکه ممکن است هنوز روش مناسب برای بیان نیاز خود را یاد نگرفته باشد.
آموزش مهارت کمک خواستن به کودک اوتیسم می‌تواند به او کمک کند نیازها و مشکلات خود را به شکل قابل‌فهم‌تری بیان کند و در موقعیت‌های مختلف، به جای رفتارهای چالش‌برانگیز، از یک راه ارتباطی مناسب استفاده کند.
مهارت کمک خواستن چیست؟
کمک خواستن یعنی کودک بتواند زمانی که در انجام یک فعالیت با مشکل مواجه می‌شود، نیاز خود به کمک را به شکل قابل‌فهم به فرد دیگری اعلام کند.
این درخواست لزوماً به معنای گفتن کلمه «کمک» نیست.
بسته به سطح توانایی ارتباطی کودک، کمک خواستن می‌تواند به شکل‌های مختلفی انجام شود، از جمله:
گفتن «کمک»
گفتن جمله‌ای مانند «کمکم کن»
اشاره کردن به فرد یا وسیله
نشان دادن وسیله‌ای که با آن مشکل دارد
استفاده از کارت تصویری «کمک»
استفاده از سیستم ارتباطی جایگزین یا افزوده (AAC)
استفاده از یک علامت یا حرکت قراردادی
بنابراین هدف اصلی، ایجاد یک ارتباط کاربردی برای بیان نیاز است، نه الزاماً آموزش یک کلمه خاص.
چرا مهارت کمک خواستن برای کودک اوتیسم اهمیت دارد؟
کودک در طول روز بارها با موقعیت‌هایی مواجه می‌شود که به کمک دیگران نیاز دارد. اگر نتواند این نیاز را به شکل مناسبی بیان کند، ممکن است از رفتارهای دیگری برای جلب توجه یا تغییر موقعیت استفاده کند.
برای مثال، کودکی را تصور کنید که نمی‌تواند درب یک ظرف را باز کند. اگر هنوز مهارت کمک خواستن را یاد نگرفته باشد، ممکن است:
شروع به گریه کند.
وسیله را پرت کند.
دست بزرگسال را بکشد.
فعالیت را رها کند.
رفتارهای اعتراضی نشان دهد.
اما اگر یاد گرفته باشد که در چنین شرایطی بگوید یا نشان دهد «کمک»، احتمال بیشتری دارد که بتواند نیاز خود را بدون استفاده از رفتارهای چالش‌برانگیز بیان کند.
البته آموزش کمک خواستن به این معنا نیست که هر رفتار چالش‌برانگیزی صرفاً به دلیل ناتوانی در ارتباط ایجاد می‌شود. رفتارهای کودکان علل مختلفی دارند و برای شناخت علت یک رفتار، ارزیابی دقیق شرایط و کارکرد آن اهمیت دارد.
چرا بعضی از کودکان اوتیسم برای کمک خواستن مشکل دارند؟
کودکان دارای اوتیسم از نظر مهارت‌های ارتباطی، زبانی، شناختی و اجتماعی بسیار متفاوت هستند. بنابراین یک علت واحد برای دشواری در کمک خواستن وجود ندارد.
برخی عوامل احتمالی عبارت‌اند از:
۱. محدودیت در مهارت‌های ارتباطی
کودک ممکن است نیاز به کمک داشته باشد اما نداند چگونه آن را به فرد دیگری منتقل کند.
۲. محدودیت در زبان گفتاری
برخی کودکان ممکن است هنوز توانایی گفتن کلمات یا جمله‌های لازم برای درخواست کمک را نداشته باشند.
۳. دشواری در شروع ارتباط
ممکن است کودک متوجه باشد که به کمک نیاز دارد، اما برای شروع تعامل با فرد دیگر مشکل داشته باشد.
۴. تجربه‌های قبلی
اگر کودک در گذشته بارها بدون اینکه درخواست کند کمک دریافت کرده باشد، ممکن است فرصت کافی برای یادگیری درخواست کردن پیدا نکرده باشد.
۵. دشواری در حل مسئله
گاهی کودک نمی‌تواند تشخیص دهد که «این فعالیت برای من سخت شده و باید از فرد دیگری کمک بگیرم».
۶. وابستگی زیاد به بزرگسال
اگر بزرگسالان معمولاً قبل از اینکه کودک فرصتی برای درخواست داشته باشد، مشکل او را حل کنند، فرصت تمرین این مهارت کاهش پیدا می‌کند.
از چه سنی باید آموزش کمک خواستن را شروع کرد؟
برای آموزش این مهارت نمی‌توان یک سن ثابت برای همه کودکان تعیین کرد. آموزش باید بر اساس سطح رشدی، توانایی ارتباطی، درک زبانی و نیازهای فردی کودک تنظیم شود.
در واقع، هرچه زودتر بتوانیم یک روش ارتباطی کاربردی برای بیان نیازهای کودک ایجاد کنیم، بهتر است؛ اما آموزش کمک خواستن فقط مخصوص کودکان خردسال نیست و می‌تواند در سنین بالاتر نیز آموزش داده شود.
چگونه مهارت کمک خواستن را به کودک اوتیسم آموزش دهیم؟
بهترین روش این است که آموزش را از موقعیت‌های واقعی و روزمره شروع کنیم.
مرحله اول: یک موقعیت مناسب ایجاد کنید.
یک فعالیت را انتخاب کنید که کودک به آن علاقه دارد اما انجام بخشی از آن بدون کمک برایش دشوار است.
مثلاً:
یک اسباب‌بازی که باز کردن آن برای کودک سخت است.
ظرفی که در آن محکم بسته شده است.
وسیله‌ای که کودک به تنهایی نمی‌تواند به آن دسترسی پیدا کند.
یک پازل که یک قطعه از آن در اختیار کودک نیست.
هدف این نیست که کودک را عمداً ناکام کنیم؛ بلکه باید یک فرصت طبیعی و قابل مدیریت برای درخواست کمک ایجاد کنیم.
مرحله دوم: راه ارتباطی مشخصی انتخاب کنید.
ابتدا مشخص کنید کودک در حال حاضر از چه روشی بهتر می‌تواند ارتباط برقرار کند.
برای یک کودک ممکن است کلمه «کمک» مناسب باشد؛ برای کودک دیگر اشاره، تصویر یا سیستم ارتباطی جایگزین مناسب‌تر باشد.
پس بهتر است هدف آموزش با توانایی واقعی کودک هماهنگ باشد.
مرحله سوم: الگو ارائه دهید.
وقتی کودک با مشکل مواجه شد، می‌توانید مدل درخواست را به او نشان دهید.
مثلاً بگویید:
«کمک می‌خوای؟ بگو کمک.»
یا اگر از کارت تصویری استفاده می‌کند، کارت «کمک» را در دسترس او قرار دهید و نحوه استفاده از آن را نشان دهید.
مرحله چهارم: در صورت نیاز از راهنمایی کردن، استفاده کنید.
اگر کودک هنوز نمی‌تواند به صورت مستقل درخواست کند، می‌توان از راهنمایی مناسب استفاده کرد.
برای مثال، ممکن است ابتدا با اشاره، مدل‌سازی یا کمک فیزیکی بسیار محدود، کودک را به سمت روش ارتباطی مورد نظر هدایت کنید.
نکته مهم این است که هدف نهایی، استقلال کودک در درخواست کمک باشد؛ بنابراین راهنمایی‌ها باید به تدریج کاهش پیدا کنند.
مرحله پنجم: بلافاصله به درخواست پاسخ دهید.
وقتی کودک به شکل مناسب درخواست کمک کرد، تا حد امکان سریع و قابل پیش‌بینی به درخواست او پاسخ دهید.
برای مثال:
کودک: «کمک»
والد: «حتماً، کمکت می‌کنم.»
سپس کمک مورد نیاز را ارائه کنید.
این ارتباط به کودک یاد می‌دهد که درخواست مناسب او می‌تواند باعث دریافت کمک شود.
مرحله ششم: درخواست را در موقعیت‌های مختلف تمرین کنید.
اگر کودک فقط در یک موقعیت خاص یاد بگیرد که بگوید «کمک»، هنوز مهارت به‌طور کامل تعمیم پیدا نکرده است.
پس بعد از یادگیری اولیه، تمرین را در موقعیت‌های مختلف انجام دهید:
هنگام بازی
زمان لباس پوشیدن
هنگام غذا خوردن
در انجام تکالیف
هنگام کاردستی
در محیط مرکز
در پارک
هنگام خرید
هدف این است که کودک متوجه شود «هر وقت در کاری به کمک نیاز داشتم، می‌توانم درخواست کمک کنم.»
اگر کودک صحبت نمی‌کند، چگونه کمک خواستن را آموزش دهیم؟
نداشتن گفتار به معنای ناتوانی در برقراری ارتباط نیست.
برای کودکانی که گفتار محدودی دارند یا از گفتار استفاده نمی‌کنند، می‌توان از روش‌های ارتباطی جایگزین یا افزوده استفاده کرد.
برای مثال:
کارت تصویری «کمک»
اشاره
ژست یا علامت مشخص
تخته ارتباطی
دستگاه یا برنامه ارتباطی مناسب
سیستم‌های AAC
انتخاب روش مناسب باید بر اساس توانایی‌های فردی کودک و با توجه به ارزیابی متخصصان مرتبط انجام شود.
هدف این است که کودک یک روش قابل اعتماد و قابل استفاده برای درخواست کمک داشته باشد.
چند تمرین ساده برای آموزش کمک خواستن در خانه
تمرین ۱: ظرف دربسته
یک خوراکی یا وسیله مورد علاقه کودک را داخل ظرفی قرار دهید که کودک به تنهایی نتواند آن را باز کند.
وقتی کودک تلاش کرد و با مشکل مواجه شد، فرصت کوتاهی برای درخواست ایجاد کنید.
سپس روش درخواست کمک را مدل کنید و بعد از درخواست مناسب، ظرف را باز کنید.
تمرین ۲: اسباب‌بازی ناقص
یک وسیله بازی را آماده کنید اما بخشی از آن را در اختیار کودک قرار ندهید.
برای مثال، قطعه‌ای از یک اسباب‌بازی را نگه دارید و منتظر بمانید کودک برای ادامه فعالیت به آن نیاز پیدا کند.
سپس فرصت دهید درخواست کمک یا درخواست وسیله را انجام دهد.
تمرین ۳: فعالیت کاردستی
در زمان نقاشی یا کاردستی، وسیله‌ای را که کودک برای ادامه فعالیت به آن نیاز دارد، در دسترس مستقیم او قرار ندهید.
وقتی کودک نیاز خود را نشان داد، روش مناسب درخواست را به او یادآوری کنید.
تمرین ۴: کمک خواستن در فعالیت‌های روزمره
آموزش را فقط به زمان بازی محدود نکنید.
مثلاً هنگام پوشیدن لباس، اگر کودک در یک مرحله نیاز به کمک دارد، به جای اینکه بلافاصله کار را برای او انجام دهید، فرصت دهید تا درخواست کمک کند.
اشتباهات رایج هنگام آموزش کمک خواستن
اشتباه اول: کمک کردن قبل از اینکه کودک فرصت درخواست داشته باشد.
گاهی والد از روی محبت، خیلی سریع مشکل کودک را حل می‌کند.
اما اگر همیشه این اتفاق بیفتد، کودک فرصت کافی برای تمرین درخواست کردن پیدا نمی‌کند.
اشتباه دوم: اصرار بیش از حد به گفتن یک کلمه خاص.
اگر کودک هنوز نمی‌تواند کلمه «کمک» را بگوید، اصرار مداوم برای تکرار آن ممکن است آموزش را دشوار کند.
در این شرایط باید به دنبال یک روش ارتباطی متناسب با توانایی کودک بود.
اشتباه سوم: ایجاد ناکامی شدید.
هدف آموزش، قرار دادن کودک در شرایط آزاردهنده نیست.
موقعیت باید آن‌قدر چالش‌برانگیز باشد که کودک به کمک نیاز پیدا کند، اما همچنان قابل مدیریت باشد.
اشتباه چهارم: آموزش فقط در یک محیط.
اگر کودک فقط در اتاق درمان کمک خواستن را تمرین کند، ممکن است نتواند همان مهارت را در خانه، مدرسه یا محیط‌های دیگر استفاده کند.
بنابراین تعمیم مهارت اهمیت زیادی دارد.
نقش والدین و مربیان در تقویت این مهارت
والدین و مربیان نقش مهمی در ایجاد فرصت‌های طبیعی برای تمرین کمک خواستن دارند.
بهتر است:
نیازهای کودک را پیش از درخواست او همیشه حدس نزنند.
فرصت کوتاهی برای پاسخ دادن به کودک بدهند.
از یک روش ارتباطی ثابت استفاده کنند.
بعد از درخواست مناسب، پاسخ قابل پیش‌بینی ارائه دهند.
مهارت را در موقعیت‌های مختلف تمرین کنند.
موفقیت‌های کوچک کودک را تقویت کنند.
سطح کمک و راهنمایی را به‌تدریج کاهش دهند.
کمک خواستن فقط یک مهارت ارتباطی نیست. کمک خواستن در ظاهر یک رفتار ساده است، اما در واقع چند مهارت را هم‌زمان درگیر می‌کند؛ از جمله:
تشخیص نیاز - درک وجود مشکل - تصمیم به درخواست - برقراری ارتباط - دریافت پاسخ
به همین دلیل، آموزش این مهارت می‌تواند بخشی مهم از برنامه‌های مربوط به ارتباط کاربردی، استقلال و مهارت‌های زندگی کودک باشد.
چه زمانی بهتر است از متخصص کمک بگیریم؟
اگر کودک به شکل مکرر هنگام مواجه شدن با مشکل دچار رفتارهای شدید می‌شود، نمی‌تواند نیازهای اساسی خود را منتقل کند، یا روش ارتباطی مؤثری برای درخواست کمک ندارد، بهتر است موضوع با متخصصان مرتبط بررسی شود.
بسته به نیاز کودک، ارزیابی و مداخله ممکن است با همکاری روان‌شناس، گفتاردرمانگر، کاردرمانگر یا سایر متخصصان حوزه رشد و اوتیسم انجام شود.
هدف این ارزیابی، پیدا کردن علت دشواری ارتباطی و مناسب‌ترین روش آموزش برای همان کودک است.
جمع‌بندی
مهارت کمک خواستن یکی از مهارت‌های کاربردی و مهم برای افزایش ارتباط مؤثر و استقلال کودکان دارای اوتیسم است.
کودک ممکن است به دلیل محدودیت گفتاری، دشواری در شروع تعامل، مشکلات حل مسئله یا نداشتن فرصت کافی برای تمرین، در این مهارت ضعف داشته باشد.
آموزش بهتر است از موقعیت‌های واقعی و ساده روزمره شروع شود و با توجه به توانایی کودک، از گفتار، اشاره، تصویر یا سایر روش‌های ارتباطی استفاده گردد.
مهم‌ترین نکته این است که به کودک یاد بدهیم:
«وقتی کاری برایم سخت است، لازم نیست گریه کنم، وسیله را پرت کنم یا کار را رها کنم؛ می‌توانم از دیگران کمک بخواهم.»
این مهارت کوچک می‌تواند گام مهمی در مسیر ارتباط مؤثرتر و استقلال بیشتر کودک باشد.
