نویسنده:ساجده کرمی
صفحه:گفتاردرمانی و کلام
اگر کودک اوتیسم در خانه صحبت می‌کند اما بیرون کمتر حرف می‌زند، علت می‌تواند اضطراب، محرک‌های حسی یا دشواری تعامل باشد. این مقاله علت‌ها و راهکارهای کمک را بررسی می‌کند.
گاهی والدین متوجه می‌شوند کودک اوتیسم در خانه به‌خوبی صحبت می‌کند، جمله می‌سازد یا درباره موضوعات مورد علاقه‌اش حرف می‌زند، اما وقتی وارد مدرسه، مهمانی، مرکز درمانی یا محیط‌های ناآشنا می‌شود، صحبت کردن او بسیار کمتر می‌شود یا حتی تقریباً متوقف می‌شود.
این تفاوت ممکن است برای والدین گیج‌کننده باشد. آنها ممکن است با خود فکر کنند: «پس چرا وقتی در خانه می‌تواند حرف بزند، بیرون حرف نمی‌زند؟» یا تصور کنند کودک عمداً از صحبت کردن خودداری می‌کند.
در حالی که صحبت کردن فقط به توانایی تولید کلمات و جمله‌ها وابسته نیست. کودک برای استفاده از گفتار باید بتواند در همان لحظه احساس امنیت کند، شرایط محیط را پردازش کند، به فرد مقابل توجه داشته باشد، پاسخ مناسب را پیدا کند و فشار اجتماعی موقعیت را مدیریت کند.
بنابراین، تفاوت بین گفتار کودک در خانه و بیرون از خانه لزوماً به معنای نداشتن توانایی گفتاری نیست.
آیا کودک واقعاً نمی‌تواند بیرون از خانه صحبت کند؟
اولین نکته این است که بین «توانستن صحبت کردن» و «استفاده کردن از گفتار در یک موقعیت خاص» تفاوت وجود دارد.
ممکن است کودک از نظر تولید کلمات و جمله‌ها توانایی مناسبی داشته باشد، اما در بعضی محیط‌ها نتواند از این توانایی به شکل معمول استفاده کند.
برای مثال، کودکی ممکن است در خانه به مادرش بگوید «آب می‌خوام»، اما در مدرسه به جای گفتن این جمله، به لیوان اشاره کند یا منتظر بماند تا مربی نیاز او را متوجه شود.
در چنین شرایطی بهتر است به جای اینکه فقط روی «حرف زدن» تمرکز کنیم، بررسی کنیم کودک در آن موقعیت چه چیزی را تجربه می‌کند و چه راه‌هایی برای برقراری ارتباط در اختیار دارد.
تفاوت «توانایی گفتار» با «استفاده از گفتار در موقعیت»
گفتار یک مهارت چندبعدی است. کودک علاوه بر توانایی تولید صدا و کلمه، باید بتواند از زبان برای برقراری ارتباط استفاده کند.
این موضوع شامل مواردی مانند موارد زیر است:
شروع کردن ارتباط
پاسخ دادن به دیگران
حفظ یک گفت‌وگو
درخواست کردن
پاسخ دادن به سؤال‌ها
صحبت کردن با افراد مختلف
استفاده از زبان در محیط‌های متفاوت
بنابراین ممکن است یک کودک از نظر گفتاری توانمند باشد اما استفاده از این مهارت در موقعیت‌های اجتماعی برای او دشوارتر باشد.
مهم‌ترین دلایل حرف نزدن کودک اوتیسم در بیرون از خانه
1. احساس ناامنی یا ناآشنایی با محیط
برخی کودکان اوتیسم در محیط‌های جدید برای مدتی نیاز دارند شرایط را مشاهده و پیش‌بینی کنند. محیط ناآشنا، افراد جدید و قوانین نامشخص می‌تواند باعث شود کودک کمتر به برقراری ارتباط کلامی بپردازد.
در این شرایط ممکن است کودک ابتدا سکوت کند، اطراف را بررسی کند یا فقط با فرد آشنایی که احساس امنیت بیشتری با او دارد ارتباط برقرار کند.
2. اضطراب اجتماعی
اضطراب می‌تواند توانایی کودک برای استفاده از مهارت‌هایی را که در حالت عادی دارد کاهش دهد.
کودکی که در خانه راحت صحبت می‌کند ممکن است در حضور افراد ناآشنا از پاسخ دادن، اشتباه کردن یا جلب توجه دیگران نگران شود.
در نتیجه، کاهش صحبت کردن می‌تواند یکی از نشانه‌های دشواری کودک در مدیریت موقعیت اجتماعی باشد.
3. شلوغی و محرک‌های حسی
محیط بیرون از خانه ممکن است صدا، نور، حرکت، بو، افراد و فعالیت‌های بسیار بیشتری نسبت به خانه داشته باشد.
اگر کودک درگیر پردازش این محرک‌ها باشد، ممکن است ظرفیت کمتری برای گفت‌وگو و پاسخ دادن داشته باشد.
در چنین شرایطی سکوت کودک لزوماً به معنای بی‌علاقگی به ارتباط نیست؛ ممکن است محیط برای او بیش از حد پردازش‌طلب باشد.
4. فشار مستقیم برای صحبت کردن
گاهی هرچه والد یا مربی بیشتر از کودک بخواهد صحبت کند، اضطراب و مقاومت کودک بیشتر می‌شود.
عبارت‌هایی مانند «بگو سلام»، «جواب بده»، «بگو چی می‌خوای» یا «تو که بلدی حرف بزنی» ممکن است فشار موقعیت را افزایش دهند.
کاهش فشار معمولاً به کودک فرصت بیشتری می‌دهد تا با سرعت خودش وارد تعامل شود.
5. تفاوت افراد و میزان اعتماد کودک
ممکن است کودک با مادر و پدر به راحتی صحبت کند، اما با مربی، درمانگر، بستگان یا کودکان دیگر کمتر حرف بزند.
این موضوع می‌تواند نشان دهد که میزان اعتماد، آشنایی و احساس امنیت کودک با افراد مختلف متفاوت است.
6. دشواری در شروع و حفظ تعامل اجتماعی
برخی کودکان اوتیسم در شروع گفت‌وگو، پیدا کردن موضوع مناسب یا ادامه دادن تعامل اجتماعی دشواری دارند.
ممکن است کودک پاسخ سؤال را بداند، اما نداند چگونه گفت‌وگو را آغاز کند یا چگونه خودش موضوعی را مطرح کند.
در نتیجه، ممکن است در موقعیت‌های اجتماعی کمتر صحبت کند؛ حتی اگر از نظر واژگان و جمله‌سازی توانایی مناسبی داشته باشد.
7.خستگی و بار شناختی
محیط مدرسه، مرکز درمانی یا مهمانی ممکن است برای کودک از نظر توجه، پردازش اطلاعات و تنظیم هیجان بسیار انرژی‌بر باشد.
وقتی کودک خسته می‌شود یا از نظر شناختی تحت فشار است، ممکن است مهارت‌های ارتباطی او نیز موقتاً کمتر در دسترس باشد.
8. تجربه‌های ناخوشایند قبلی
اگر کودک قبلاً هنگام صحبت کردن مورد تمسخر قرار گرفته، پاسخ اشتباهی داده و واکنش منفی دریافت کرده یا بارها برای حرف زدن تحت فشار قرار گرفته باشد، ممکن است در موقعیت‌های مشابه از صحبت کردن اجتناب کند.
به همین دلیل، بررسی تجربه‌های قبلی کودک می‌تواند در فهم رفتار فعلی او کمک‌کننده باشد.
لال‌گویی انتخابی چیست و چه ارتباطی با این موضوع دارد؟
تعریف ساده: لال‌گویی انتخابی یا <strong>Selective Mutism</strong> شرایطی است که در آن کودک در برخی موقعیت‌های اجتماعی قادر به صحبت کردن است، اما در موقعیت‌های دیگر به شکل پایدار صحبت نمی‌کند.
برای مثال، ممکن است کودک در خانه با اعضای خانواده صحبت کند اما در مدرسه یا در حضور افراد خاص تقریباً صحبت نکند.
در برخی کودکان اوتیسم نیز ممکن است الگوهایی از کاهش شدید گفتار در موقعیت‌های خاص دیده شود؛ اما صرف وجود این تفاوت به تنهایی برای تشخیص لال‌گویی انتخابی کافی نیست.
تفاوت آن با کمبود مهارت گفتاری
اگر کودک در همه محیط‌ها در تولید کلمات و جمله‌ها مشکل دارد، ممکن است مسئله اصلی بیشتر به مهارت‌های گفتاری یا زبانی مربوط باشد.
اما اگر کودک در محیطی خاص توانایی گفتاری خوبی دارد و در محیط دیگری تقریباً از گفتار استفاده نمی‌کند، عوامل دیگری مانند اضطراب، شرایط محیطی و مهارت‌های ارتباط اجتماعی نیز باید بررسی شوند.
چرا نباید خودسرانه تشخیص داد؟
رفتار مشابه می‌تواند دلایل متفاوتی داشته باشد. به همین دلیل بهتر است والدین از روی چند مشاهده محدود برای کودک تشخیص قطعی تعیین نکنند.
ارزیابی توسط متخصصان مرتبط می‌تواند به روشن شدن تفاوت میان مشکلات گفتاری، زبانی، ارتباط اجتماعی، اضطراب و سایر عوامل کمک کند.
چطور بفهمیم مشکل کودک بیشتر مربوط به اضطراب است یا مهارت ارتباطی؟
برای بررسی دقیق‌تر، بهتر است الگوی رفتار کودک در موقعیت‌های مختلف ثبت و مقایسه شود.
چه کسانی؟ بررسی کنید کودک با چه افرادی صحبت می‌کند و در حضور چه کسانی سکوت یا کاهش گفتار دارد.
کجا؟ مشخص کنید تفاوت گفتار در خانه، مدرسه، مهمانی، پارک، مرکز درمانی یا سایر محیط‌ها چگونه است.
در چه شرایطی؟ توجه کنید آیا کودک هنگام بازی آزاد، فعالیت مورد علاقه یا زمانی که فرد دیگری از او سؤال مستقیم نمی‌پرسد، ارتباط بیشتری برقرار می‌کند.
با چه میزان فشار؟ بررسی کنید وقتی از کودک انتظار مستقیم برای صحبت کردن وجود دارد، رفتار ارتباطی او چه تغییری می‌کند.
کودک از چه روش‌های دیگری برای ارتباط استفاده می‌کند؟ ممکن است کودک در بیرون از خانه کمتر حرف بزند اما از اشاره، نگاه، ژست، نشان دادن اشیا، تصویر، کارت ارتباطی یا سایر روش‌های ارتباطی استفاده کند.
این روش‌ها را نباید بی‌ارزش دانست. ارتباط مؤثر فقط به گفتار محدود نمی‌شود.
والدین چه کارهایی می‌توانند انجام دهند؟
کاهش فشار برای حرف زدن
به جای درخواست‌های مکرر برای صحبت کردن، فرصت ایجاد ارتباط را فراهم کنید.
برای مثال، اگر کودک در محیط جدید ساکت است، می‌توان کنار او نشست و درباره فعالیت مورد علاقه‌اش صحبت کرد، بدون اینکه بلافاصله از او انتظار پاسخ کلامی داشت.
شروع از موقعیت‌های آسان
تمرین ارتباط را از محیط‌ها و افرادی شروع کنید که کودک در آنها احساس امنیت بیشتری دارد.
پس از ایجاد موفقیت در موقعیت‌های آسان، می‌توان به تدریج شرایط جدیدتری را وارد تمرین کرد.
استفاده از علایق کودک
موضوعات مورد علاقه کودک می‌توانند فرصت طبیعی برای برقراری ارتباط ایجاد کنند.
اگر کودک به ماشین‌ها، حیوانات، بازی خاص یا کتاب مشخصی علاقه دارد، می‌توان از همان علاقه برای شروع تعامل استفاده کرد.
دادن زمان برای پاسخ
بعد از پرسیدن سؤال یا ایجاد فرصت ارتباطی، بلافاصله سؤال را تکرار نکنید و خودتان پاسخ ندهید.
برخی کودکان برای پردازش سؤال و آماده کردن پاسخ به زمان بیشتری نیاز دارند.
پذیرش اشاره، تصویر، ژست و AAC به‌عنوان راه ارتباطی
اگر کودک در یک موقعیت نمی‌تواند از گفتار استفاده کند، می‌توان از روش‌های ارتباطی دیگر نیز استفاده کرد.
اشاره، تصویر، ژست و ابزارهای ارتباط افزوده و جایگزین یا <strong>AAC</strong> می‌توانند به کودک کمک کنند نیازها، خواسته‌ها و پیام‌های خود را منتقل کند.
هدف این نیست که استفاده از روش‌های غیرکلامی جایگزین گفتار شود؛ بلکه مهم است کودک بتواند در هر موقعیت تا حد امکان ارتباط مؤثر داشته باشد.
تمرین تدریجی موقعیت‌های اجتماعی
اگر کودک در محیط‌های شلوغ یا با افراد ناآشنا صحبت نمی‌کند، بهتر است یکباره او را در سخت‌ترین موقعیت قرار ندهیم.
می‌توان تمرین را به شکل تدریجی انجام داد؛ برای مثال ابتدا با فردی آشنا در محیطی آرام، سپس با حضور فرد جدید و در مراحل بعدی در محیط اجتماعی دشوارتر.
چه کارهایی بهتر است انجام ندهیم؟
«بگو سلام»
تکرار مداوم درخواست‌هایی مانند «بگو سلام» یا «جواب بده» ممکن است فشار اجتماعی را افزایش دهد.
بهتر است به کودک فرصت داده شود تا در زمان مناسب و با روش ارتباطی قابل دسترس خود وارد تعامل شود.
مقایسه با کودکان دیگر
مقایسه کودک با خواهر، برادر، همکلاسی یا کودکان دیگر معمولاً کمکی به حل مشکل نمی‌کند و ممکن است احساس فشار یا ناکافی بودن را در کودک افزایش دهد.
مجبور کردن کودک به پاسخ دادن
وادار کردن کودک به پاسخ کلامی می‌تواند تجربه تعامل را برای او دشوارتر کند.
به جای اجبار، می‌توان فرصت ارتباط را ایجاد کرد و پاسخ‌های غیرکلامی او را نیز پذیرفت.
صحبت کردن مداوم به جای کودک
در مقابل، بهتر است والدین نیز تمام پاسخ‌ها را به جای کودک ندهند.
فرصت کوتاهی برای پاسخ دادن ایجاد کنید و در صورت نیاز، سطح کمک را متناسب با توانایی کودک تنظیم کنید.
برچسب زدن به کودک به عنوان «خجالتی» یا «لجباز»
سکوت کودک الزاماً به معنای خجالتی بودن یا لجبازی نیست.
بهتر است به جای برچسب زدن، شرایطی را که در آن کودک کمتر صحبت می‌کند بررسی کنیم و علت احتمالی این تفاوت را بشناسیم.
چه زمانی باید از متخصص کمک گرفت؟
اگر تفاوت گفتار کودک در خانه و بیرون پایدار و قابل توجه است، بهتر است موضوع با متخصص مطرح شود.
به‌ویژه در شرایط زیر ارزیابی تخصصی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند:
کودک در مدرسه یا محیط درمانی تقریباً هیچ ارتباط کلامی ندارد.
اضطراب یا اجتناب اجتماعی شدید دیده می‌شود.
کودک در موقعیت‌های مختلف برای برقراری ارتباط دچار مشکل جدی است.
این مسئله عملکرد روزمره، آموزش یا روابط کودک را مختل کرده است.
والدین درباره مهارت گفتاری، زبان یا ارتباط اجتماعی کودک نگرانی قابل توجهی دارند.
متناسب با شرایط کودک ممکن است ارزیابی توسط گفتاردرمانگر، روان‌شناس کودک یا سایر متخصصان مرتبط توصیه شود.
جمع‌بندی
اینکه کودک اوتیسم در خانه صحبت می‌کند اما بیرون از خانه کمتر حرف می‌زند، می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد. اضطراب، ناآشنایی با محیط، محرک‌های حسی، فشار برای صحبت کردن، دشواری تعامل اجتماعی و تجربه‌های قبلی از جمله عواملی هستند که باید در نظر گرفته شوند.
مهم است که والدین فقط به تعداد کلمات یا جمله‌های کودک توجه نکنند، بلکه شرایطی را که در آن کودک راحت‌تر یا سخت‌تر ارتباط برقرار می‌کند نیز بررسی کنند.
هدف فقط «وادار کردن کودک به حرف زدن» نیست؛ هدف، ایجاد شرایطی است که کودک بتواند با احساس امنیت و به شیوه‌ای متناسب با توانایی‌هایش ارتباط برقرار کند.
