نویسنده:ساجده کرمی
صفحه:بازیدرمانی و آموزش
شناخت مراحل بازی به والدین و متخصصان کمک می‌کند سطح رشد کودک را بهتر بشناسند، بازی مناسب‌تری انتخاب کنند و اهداف آموزشی، ارتباطی و توانبخشی مؤثرتری طراحی کنند.
چرا شناخت مراحل بازی در کودکان اهمیت دارد؟
بازی فقط سرگرمی و پر کردن اوقات فراغت کودک نیست؛ بلکه یکی از مهم‌ترین راه‌های یادگیری، برقراری ارتباط و شناخت جهان اطراف است. کودک از طریق بازی مهارت‌هایی مانند توجه، حل مسئله، تقلید، ارتباط با دیگران، کنترل هیجان و استفاده درست از اشیا را تمرین می‌کند.
به همین دلیل، شناخت مراحل رشد و تحول بازی در کودکان به والدین، مربیان و متخصصان کمک می‌کند بدانند کودک در چه سطحی از رشد بازی قرار دارد و برای پیشرفت او چه نوع بازی‌هایی مناسب‌تر است.
این موضوع در مورد کودکان اوتیسم اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ زیرا ممکن است شیوه بازی کودک با الگوی معمول همسالانش متفاوت باشد و همین تفاوت می‌تواند اطلاعات ارزشمندی درباره سطح ارتباط، تعامل اجتماعی، انعطاف‌پذیری و مهارت‌های شناختی او در اختیار متخصص قرار دهد.
مراحل بازی در کودکان چیست؟
بازی کودکان به‌تدریج پیچیده‌تر می‌شود. کودک در ابتدا بیشتر با بدن و حواس خود بازی می‌کند و به مرور یاد می‌گیرد از اشیا به شکل هدفمند استفاده کند، بازی‌های نمادین انجام دهد و سپس در بازی با کودکان دیگر مشارکت بیشتری داشته باشد.
البته این مراحل همیشه به شکل کاملاً خطی و یکسان در همه کودکان اتفاق نمی‌افتند و تفاوت‌های فردی، محیط، تجربه‌های کودک و شرایط رشدی می‌توانند بر روند بازی تأثیر بگذارند.
به طور کلی می‌توان روند بازی را از بازی‌های حسی و حرکتی ساده، به سمت بازی هدفمند، بازی نمادین، بازی اجتماعی و بازی‌های دارای قوانین پیچیده‌تر در نظر گرفت.
چرا شناخت مراحل بازی اهمیت دارد؟
شناخت بهتر سطح رشد کودک
نوع بازی کودک می‌تواند اطلاعات مهمی درباره برخی مهارت‌های رشدی او ارائه کند.
برای مثال، متخصص ممکن است هنگام مشاهده بازی کودک به این موارد توجه کند:
آیا کودک از اسباب‌بازی به شکل هدفمند استفاده می‌کند؟
آیا می‌تواند از یک وسیله برای هدف مشخصی استفاده کند؟
آیا بازی او فقط تکراری است یا تنوع دارد؟
آیا می‌تواند رفتار دیگران را تقلید کند؟
آیا در بازی از تخیل و وانمودسازی استفاده می‌کند؟
آیا به بازی مشترک با دیگران علاقه نشان می‌دهد؟
بنابراین، مشاهده بازی می‌تواند یکی از راه‌های مهم برای شناخت نقاط قوت و نیازهای رشدی کودک باشد.
انتخاب بازی متناسب با سطح کودک
یکی از اشتباهات رایج این است که صرفاً بر اساس سن کودک برای او اسباب‌بازی یا فعالیت انتخاب کنیم.
دو کودک هم‌سن ممکن است در مهارت‌های بازی تفاوت قابل‌توجهی داشته باشند. بنابراین بهتر است علاوه بر سن، سطح فعلی مهارت‌های بازی کودک نیز در نظر گرفته شود.
برای مثال، اگر کودکی هنوز در استفاده هدفمند از اسباب‌بازی‌ها مشکل دارد، شروع مستقیم بازی‌های پیچیده و گروهی ممکن است برای او دشوار باشد. در چنین شرایطی می‌توان ابتدا از بازی‌های ساده‌تر و متناسب با سطح فعلی کودک شروع کرد.
کمک به برنامه‌ریزی آموزشی و درمانی
برای متخصصان حوزه کودک، بازی فقط یک فعالیت تفریحی نیست؛ بلکه می‌تواند به بستری برای آموزش تبدیل شود.
با شناخت سطح بازی کودک می‌توان اهداف مختلفی را در فعالیت‌های بازی گنجاند؛ برای مثال:
افزایش مدت توجه
تقویت تقلید
آموزش نوبت‌گیری
افزایش تماس و تعامل اجتماعی
تقویت درخواست کردن
افزایش انعطاف‌پذیری
آموزش بازی نمادین
تقویت مهارت حل مسئله
افزایش مشارکت در فعالیت مشترک
به این ترتیب، بازی می‌تواند با اهداف روان‌شناختی، گفتاردرمانی، کاردرمانی و آموزشی هماهنگ شود.
شناخت مراحل بازی در کودکان اوتیسم چرا مهم‌تر است؟
کودکان اوتیسم ممکن است در شیوه استفاده از اسباب‌بازی، بازی نمادین، تقلید، اشتراک توجه و تعامل اجتماعی الگوهای متفاوتی داشته باشند.
برای مثال ممکن است کودک:
بیشتر به ویژگی‌های حسی یک اسباب‌بازی توجه کند؛
یک فعالیت را به شکل تکراری انجام دهد؛
در بازی مشترک با والد یا همسالان مشارکت کمی داشته باشد؛
در بازی وانمودی یا نمادین نیاز به حمایت داشته باشد؛
برای شروع یا ادامه بازی به کمک بزرگسال نیاز داشته باشد.
این تفاوت‌ها به خودی خود به معنای وجود یک مشکل خاص نیستند و باید در کنار سایر ویژگی‌های رشدی و ارتباطی کودک بررسی شوند.
شناخت مراحل بازی به متخصص کمک می‌کند به جای اینکه صرفاً بپرسد «کودک با اسباب‌بازی بازی می‌کند یا نه؟»، دقیق‌تر بررسی کند که کودک چگونه بازی می‌کند، در چه سطحی بازی می‌کند و برای رسیدن به مرحله بعدی به چه حمایتی نیاز دارد.
بازی می‌تواند یک ابزار مشاهده و ارزیابی باشد
در بسیاری از موقعیت‌های ارزیابی کودک، مشاهده بازی اطلاعات ارزشمندی در اختیار متخصص قرار می‌دهد.
برای مثال، متخصص می‌تواند هنگام بازی بررسی کند:
سطح توجه
آیا کودک می‌تواند برای مدتی در فعالیت باقی بماند؟
تقلید
آیا حرکات یا اقدامات ساده بزرگسال را تقلید می‌کند؟
استفاده از اشیا
آیا می‌داند هر وسیله چه کاربردی دارد؟
حل مسئله
آیا برای رسیدن به هدف، راه‌های مختلف را امتحان می‌کند؟
بازی نمادین
آیا می‌تواند وانمود کند یک شیء چیز دیگری است یا یک موقعیت خیالی را اجرا کند؟
تعامل اجتماعی
آیا بازی را با فرد دیگری به اشتراک می‌گذارد؟
نوبت‌گیری
آیا می‌تواند در یک فعالیت نوبت خود را رعایت کند؟
این مشاهده‌ها به متخصص کمک می‌کنند نقاط قوت و زمینه‌های نیازمند حمایت را دقیق‌تر مشخص کند.
شناخت مراحل بازی چه کمکی به والدین می‌کند؟
والدین با شناخت روند رشد بازی می‌توانند انتظارات واقع‌بینانه‌تری از کودک داشته باشند.
برای مثال، اگر کودک هنوز در مرحله بازی انفرادی یا بازی‌های ساده‌تر قرار دارد، می‌توان ابتدا روی مشارکت کوتاه‌مدت با والد کار کرد و سپس به تدریج فعالیت‌های مشترک پیچیده‌تر را اضافه کرد.
همچنین والد می‌تواند به جای اینکه فقط اسباب‌بازی‌های بیشتری برای کودک تهیه کند، روی نحوه بازی کردن با همان وسایل موجود تمرکز کند.
گاهی یک اسباب‌بازی ساده، اگر متناسب با سطح رشد کودک و با مشارکت والد استفاده شود، فرصت آموزشی بیشتری از یک اسباب‌بازی پیچیده فراهم می‌کند.
آیا تأخیر در یک مرحله بازی همیشه نگران‌کننده است؟
خیر. رشد کودکان همیشه کاملاً مطابق یک جدول ثابت پیش نمی‌رود.
تفاوت در علایق، فرصت‌های بازی، تجربه‌های کودک، شرایط محیطی و ویژگی‌های فردی می‌تواند بر بازی تأثیر بگذارد.
بنابراین، مشاهده یک رفتار بازی به تنهایی برای نتیجه‌گیری درباره وضعیت رشدی کودک کافی نیست.
اگر والدین درباره بازی، ارتباط یا رشد کودک نگرانی دارند، بهتر است موضوع توسط متخصص مربوطه و با توجه به مجموعه‌ای از مهارت‌های رشدی بررسی شود.
چگونه می‌توان مهارت بازی کودک را تقویت کرد؟
برای تقویت بازی، لازم نیست همیشه فعالیت‌های پیچیده‌ای طراحی کنیم. بهتر است از سطحی شروع کنیم که کودک در آن احساس موفقیت می‌کند و سپس به تدریج چالش را افزایش دهیم.
چند اصل کاربردی عبارت‌اند از:
از علاقه کودک شروع کنید.
ابتدا بازی را ساده نگه دارید.
فعالیت را به مراحل کوچک تقسیم کنید.
حرکات و اقدامات ساده کودک را تقلید کنید.
نوبت‌گیری را به شکل کوتاه و جذاب تمرین کنید.
برای پاسخ دادن به کودک فرصت کافی بدهید.
بازی را به فعالیت مشترک تبدیل کنید، نه صرفاً دستور دادن به کودک.
به تدریج تنوع و پیچیدگی بازی را افزایش دهید.
از علایق کودک برای ایجاد انگیزه استفاده کنید.
پیشرفت‌های کوچک را نیز مورد توجه قرار دهید.
جمع‌بندی
شناخت مراحل بازی در کودکان به ما کمک می‌کند بازی را فقط به عنوان سرگرمی نبینیم، بلکه آن را بخشی مهم از فرایند رشد و یادگیری کودک در نظر بگیریم.
با مشاهده نحوه بازی کودک می‌توان اطلاعاتی درباره مهارت‌هایی مانند توجه، تقلید، استفاده از اشیا، بازی نمادین، حل مسئله و تعامل اجتماعی به دست آورد. این اطلاعات می‌توانند در انتخاب فعالیت‌های مناسب و طراحی برنامه‌های آموزشی و توانبخشی مورد استفاده قرار گیرند.
در کودکان اوتیسم نیز شناخت سطح بازی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا می‌تواند به والدین و متخصصان کمک کند اهداف بازی را متناسب با توانایی‌های فعلی کودک تعیین کنند و مرحله‌به‌مرحله او را به سمت بازی متنوع‌تر، هدفمندتر و اجتماعی‌تر هدایت کنند.
