نویسنده:ساجده کرمی
صفحه:بازی‌درمانی و آموزش
آشنایی با انواع بازی‌درمانی در کودکان اوتیسم و کاربرد هر رویکرد در تقویت مهارت‌های ارتباطی، اجتماعی و شناختی؛ راهنمایی کاربردی برای انتخاب مداخله مناسب کودک.
انواع بازی‌درمانی و رویکردهای مورد استفاده در کودکان اوتیسم
بازی‌درمانی یک روش واحد و یکسان برای همه کودکان نیست. متخصص با توجه به سن کودک، سطح ارتباط، توانایی‌های شناختی، نیازهای هیجانی و اجتماعی و هدف درمان، ممکن است از رویکردهای متفاوتی استفاده کند.
در کودکان اوتیسم نیز معمولاً بازی به‌عنوان بستری برای ایجاد ارتباط، افزایش تعامل اجتماعی، تقویت مهارت‌های ارتباطی و آموزش مهارت‌های جدید مورد استفاده قرار می‌گیرد.
۱. بازی‌درمانی مبتنی بر کودک
در این رویکرد، کودک تا حد زیادی انتخاب می‌کند که با چه وسیله‌ای بازی کند و چگونه بازی را پیش ببرد. درمانگر با مشاهده و همراهی با کودک، تلاش می‌کند دنیای کودک را بهتر درک کرده و فرصت‌هایی برای برقراری ارتباط و تعامل ایجاد کند.
این روش می‌تواند به کودک کمک کند احساس امنیت بیشتری داشته باشد و به‌تدریج ارتباط خود را با درمانگر گسترش دهد.
۲. بازی‌درمانی رابطه‌محور
در این رویکرد، تمرکز اصلی بر ایجاد رابطه و تعامل بین کودک و درمانگر یا والد است. درمانگر به علایق کودک توجه می‌کند و از همان علاقه‌ها برای ایجاد تعامل استفاده می‌کند.
برای مثال، اگر کودک به ماشین علاقه زیادی دارد، درمانگر می‌تواند بدون تغییر ناگهانی فعالیت مورد علاقه کودک، به‌تدریج مهارت‌هایی مانند موارد زیر را وارد بازی کند:
مهارت‌های قابل آموزش در این رویکرد
نوبت‌گیری
درخواست کردن
نگاه کردن به طرف مقابل
مشارکت مشترک
۳. بازی‌درمانی ساختاریافته
در بازی‌درمانی ساختاریافته، درمانگر فعالیت و هدف مشخصی را برای بازی تعیین می‌کند. قوانین و مراحل بازی معمولاً ساده و قابل پیش‌بینی هستند.
این نوع بازی می‌تواند برای آموزش مهارت‌های زیر مناسب باشد:
مهارت‌های قابل آموزش
نوبت‌گیری
پیروی از دستور
درخواست کردن
انتخاب کردن
حل مسئله
تحمل باخت و تغییر
شروع و پایان دادن به فعالیت
۴. بازی‌های وانمودی و نمادین
بازی‌های وانمودی، مانند بازی «دکتر و بیمار»، «فروشگاه» یا غذا دادن به عروسک، فرصت مناسبی برای تمرین مهارت‌های اجتماعی و انعطاف‌پذیری هستند.
برخی کودکان اوتیسم ممکن است در بازی نمادین یا تخیلی نیاز به حمایت بیشتری داشته باشند. درمانگر می‌تواند بازی را از فعالیت‌های ساده شروع کرده و به‌تدریج آن را پیچیده‌تر کند.
۵. بازی‌درمانی مبتنی بر علایق کودک
علایق ویژه کودک می‌توانند به‌جای اینکه صرفاً مانعی برای تعامل باشند، به نقطه شروع درمان تبدیل شوند.
برای مثال، علاقه کودک به حیوانات، قطار، پازل یا توپ می‌تواند فرصتی برای آموزش مهارت‌هایی مانند موارد زیر ایجاد کند:
کاربردهای درمانی
آموزش واژگان
درخواست کردن
نوبت‌گیری
تعامل اجتماعی
در این روش، هدف حذف علاقه کودک نیست؛ بلکه استفاده هدفمند از آن برای ایجاد فرصت‌های یادگیری و ارتباط است.
۶. بازی‌های حرکتی و حسی
برخی فعالیت‌های بازی‌محور می‌توانند فرصت‌هایی برای حرکت، هماهنگی بدن، توجه مشترک و مشارکت اجتماعی فراهم کنند.
فعالیت‌هایی مانند موارد زیر می‌توانند در برنامه کودک قرار بگیرند:
نمونه فعالیت‌ها
بازی با توپ
مسیرهای حرکتی ساده
بازی‌های تقلیدی
فعالیت‌های حرکتی نوبتی
انتخاب فعالیت‌های حسی باید متناسب با نیازهای هر کودک و با توجه به ارزیابی متخصص انجام شود.
نکته مهم برای والدین
«بازی‌درمانی» یک عنوان کلی است و هر بازی‌ای که در محیط درمان انجام شود، لزوماً بازی‌درمانی تخصصی محسوب نمی‌شود.
هدف درمان، نحوه استفاده از بازی، سطح حمایت درمانگر و ارزیابی پیشرفت کودک اهمیت زیادی دارد.
همچنین یک رویکرد ممکن است برای یک کودک مفید باشد اما برای کودک دیگری مناسب نباشد. بنابراین بهتر است نوع و هدف مداخلات بر اساس ارزیابی فردی کودک و توسط متخصص آموزش‌دیده تعیین شود.
