رفتار جایگزین در اوتیسم چیست؟ آموزش اصولی مهارت‌های جایگزین رفتارهای چالش‌برانگیز

رفتار جایگزین در اوتیسم چیست و چگونه به‌صورت اصولی آموزش داده می‌شود؟

وقتی کودک اوتیسم رفتار چالش‌برانگیزی مانند جیغ زدن، گریه، پرتاب کردن وسایل، فرار کردن یا ضربه زدن نشان می‌دهد، معمولاً این رفتار بدون دلیل اتفاق نمی‌افتد. در بسیاری از موارد، رفتار کودک راهی برای بیان یک نیاز، درخواست کمک، فرار از یک موقعیت دشوار یا دسترسی به چیزی است که می‌خواهد.

به همین دلیل، هدف از مداخله نباید فقط متوقف کردن رفتار چالش‌برانگیز باشد. یکی از رویکردهای مهم و کاربردی، آموزش رفتار جایگزین است؛ یعنی به کودک مهارتی آموزش داده شود که بتواند همان نیاز یا کارکرد رفتار قبلی را با روشی مناسب‌تر و قابل‌قبول‌تر بیان کند.

رفتار جایگزین در اوتیسم چیست؟

رفتار جایگزین، مهارتی است که کودک می‌تواند به جای یک رفتار چالش‌برانگیز از آن استفاده کند تا به هدف یا نیاز مشابهی برسد.

برای مثال، اگر کودک هنگام دیدن وسیله مورد علاقه خود جیغ می‌زند، می‌توان به جای تمرکز صرف بر متوقف کردن جیغ، به او آموزش داد که با کلام، اشاره، تصویر یا سیستم ارتباطی مناسب درخواست آن وسیله را بیان کند.

بنابراین، رفتار جایگزین باید فقط «رفتار خوب» نباشد؛ بلکه لازم است کارکردی مشابه با رفتار قبلی داشته باشد.

چند نمونه از رفتارهای جایگزین

چرا آموزش رفتار جایگزین اهمیت دارد؟

اگر فقط رفتار چالش‌برانگیز را متوقف کنیم، ممکن است کودک همچنان نیاز خود را داشته باشد اما راه مناسبی برای بیان آن نداشته باشد.

برای مثال، کودکی که با جیغ زدن به اسباب‌بازی دست پیدا می‌کند، اگر فقط از جیغ زدن منع شود، هنوز باید یاد بگیرد چگونه اسباب‌بازی را درخواست کند.

آموزش رفتار جایگزین می‌تواند به کودک کمک کند:

نیازهای خود را واضح‌تر بیان کند.
درخواست کمک کند.
درخواست استراحت یا پایان فعالیت داشته باشد.
تحمل موقعیت‌های دشوار را به‌تدریج افزایش دهد.
از روش‌های ارتباطی مناسب‌تر استفاده کند.
وابستگی خود به رفتارهای چالش‌برانگیز را کاهش دهد.
مشارکت بیشتری در فعالیت‌های آموزشی و اجتماعی داشته باشد.

اولین قدم: پیدا کردن کارکرد رفتار

قبل از آموزش رفتار جایگزین، باید بررسی کنیم که کودک با رفتار فعلی چه چیزی به دست می‌آورد یا از چه چیزی اجتناب می‌کند.

در تحلیل رفتار، چهار کارکرد رایج برای رفتارهای چالش‌برانگیز مطرح می‌شود:

1.دسترسی به توجه

گاهی کودک با گریه، جیغ یا رفتار دیگری تلاش می‌کند توجه بزرگسال را دریافت کند.

در این شرایط، می‌توان مهارت‌هایی مانند موارد زیر را آموزش داد:

صدا زدن
لمس مناسب
گفتن «بیا»
اشاره
استفاده از کارت درخواست توجه

2.دسترسی به وسیله یا فعالیت مورد علاقه

برای مثال، کودک ممکن است برای گرفتن تبلت، خوراکی یا اسباب‌بازی مورد علاقه خود رفتار چالش‌برانگیز نشان دهد.

رفتار جایگزین می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

گفتن نام وسیله
شاره کردن
نشان دادن تصویر
استفاده از کارت درخواست
استفاده از سیستم ارتباطی جایگزین و افزوده

3.فرار یا اجتناب

گاهی کودک برای فرار از یک تکلیف، محیط شلوغ یا فعالیت دشوار رفتار چالش‌برانگیز نشان می‌دهد.

در این شرایط، می‌توان به کودک آموزش داد:

«کمک می‌خواهم»
«استراحت»
«تمام شد»
«سخت است»
درخواست کاهش دشواری فعالیت
این درخواست‌ها باید به روشی متناسب با سطح ارتباطی کودک آموزش داده شوند.

4.دسترسی به تحریک حسی یا خودتنظیمی

برخی رفتارها ممکن است با نیازهای حسی یا تنظیم برانگیختگی کودک ارتباط داشته باشند.
در این موارد، رفتار جایگزین باید با توجه به نیاز کودک و پس از ارزیابی مناسب انتخاب شود. گاهی تنظیم محیط، ارائه فعالیت حسی مناسب یا آموزش راهبردهای خودتنظیمی می‌تواند مفیدتر از آموزش صرفاً یک پاسخ ارتباطی باشد.

رفتار جایگزین باید چه ویژگی‌هایی داشته باشد؟

هر رفتاری را نمی‌توان به‌عنوان رفتار جایگزین انتخاب کرد. رفتار مناسب باید چند ویژگی مهم داشته باشد.

(ساده باشد)

اگر کودک برای درخواست یک اسباب‌بازی فقط قادر به اشاره کردن است، نباید از ابتدا انتظار داشت یک جمله کامل بگوید.

(سریع‌تر یا آسان‌تر از رفتار مشکل‌ساز باشد.)

اگر درخواست کردن بسیار دشوارتر از جیغ زدن باشد، احتمال اینکه کودک از رفتار جایگزین استفاده کند کاهش پیدا می‌کند.

(همان نیاز را تأمین کند.)

اگر کودک با جیغ زدن می‌تواند از یک فعالیت فرار کند، اما رفتار جایگزین فقط باعث دریافت توجه می‌شود، ممکن است جایگزین مناسبی نباشد.

(قابل استفاده در موقعیت واقعی باشد.)

مهارت باید در محیط‌هایی مانند خانه، مرکز، مدرسه و موقعیت‌های روزمره قابل استفاده باشد.

(متناسب با توانایی ارتباطی کودک باشد)

رفتار جایگزین می‌تواند کلامی یا غیرکلامی باشد. برای بعضی کودکان ممکن است کلمه مناسب باشد و برای برخی دیگر اشاره، تصویر یا AAC انتخاب مناسب‌تری باشد.

آموزش رفتار جایگزین چگونه انجام می‌شود؟

آموزش بهتر است مرحله‌به‌مرحله انجام شود.

مرحله اول: رفتار چالش‌برانگیز را دقیق تعریف کنید.

به جای اینکه بگوییم «کودک بدرفتاری می‌کند»، باید رفتار را به شکل قابل مشاهده و قابل اندازه‌گیری تعریف کنیم.

مثلاً:

«هنگام ارائه تکلیف، کودک مداد را روی زمین می‌اندازد و از میز فاصله می‌گیرد.»

این تعریف بسیار کاربردی‌تر از عبارت «کودک همکاری نمی‌کند» است.

مرحله دوم: موقعیت‌های ایجادکننده رفتار را شناسایی کنید.

بررسی کنید رفتار معمولاً چه زمانی اتفاق می‌افتد.

مثلاً:

هنگام شروع تکلیف؟
وقتی وسیله مورد علاقه در دست فرد دیگری است؟
هنگام پایان بازی؟
در محیط شلوغ؟
هنگام تغییر فعالیت؟
وقتی کودک نیاز به کمک دارد؟

ثبت اطلاعات قبل، حین و بعد از رفتار می‌تواند به شناخت الگوی رفتار کمک کند.

مرحله سوم: کارکرد احتمالی را مشخص کنید

از خود بپرسید:

کودک با این رفتار چه چیزی به دست می‌آورد یا از چه چیزی فرار می‌کند؟

برای مثال، اگر هر بار پس از جیغ زدن تکلیف متوقف می‌شود، احتمال دارد رفتار با فرار از تکلیف ارتباط داشته باشد.

البته تعیین کارکرد رفتار، به‌خصوص در رفتارهای شدید یا پیچیده، بهتر است توسط متخصص آموزش‌دیده و با ارزیابی مناسب انجام شود.

مرحله چهارم: رفتار جایگزین را انتخاب کنید.

رفتار جایگزین باید تا حد امکان ساده و کاربردی باشد.

مثلاً برای کودکی که هنگام دشواری تکلیف وسایل را پرت می‌کند:

رفتار جایگزین: نشان دادن کارت «کمک».

یا برای کودکی که هنگام پایان بازی گریه می‌کند:

رفتار جایگزین: استفاده از کارت «تمام شد» یا پیروی از یک برنامه تصویری برای پایان فعالیت.

مرحله پنجم: رفتار جدید را قبل از بحران تمرین کنید.

یکی از اشتباهات رایج این است که آموزش فقط زمانی انجام شود که کودک کاملاً ناراحت شده است.

بهتر است مهارت جدید در شرایط آرام تمرین شود.

مثلاً مربی می‌تواند وسیله مورد علاقه کودک را در اختیار داشته باشد، فرصت درخواست ایجاد کند و سپس کودک را برای استفاده از روش ارتباطی مناسب راهنمایی کند.

مرحله ششم: رفتار جایگزین را سریع تقویت کنید.

وقتی کودک از رفتار جایگزین استفاده کرد، پیامد مناسب باید تا حد امکان سریع و قابل پیش‌بینی باشد.

برای مثال:

کودک کارت «کمک» را نشان می‌دهد ← بزرگسال کمک را ارائه می‌کند.

کودک «استراحت» را درخواست می‌کند ← در صورت امکان، استراحت کوتاه و از پیش تعیین‌شده ارائه می‌شود.

این ارتباط به کودک کمک می‌کند بفهمد رفتار جدید مؤثر است.

آیا باید رفتار چالش‌برانگیز را نادیده بگیریم؟

خیر، نادیده گرفتن رفتار همیشه راه‌حل مناسبی نیست.

اول باید مشخص شود رفتار چه کارکردی دارد و آیا از نظر ایمنی خطرناک است یا خیر.

برای مثال، در رفتارهایی مانند آسیب زدن به خود، آسیب به دیگران، فرار از محیط یا رفتارهای خطرناک، اولویت با ایمنی و ارزیابی تخصصی است.

همچنین اگر رفتار چالش‌برانگیز برای مدت طولانی تنها راه ارتباطی کودک بوده باشد، حذف ناگهانی آن بدون آموزش جایگزین ممکن است باعث افزایش موقت مشکلات رفتاری شود.

بنابراین، اصل مهم این است:

«رفتار نامناسب را فقط حذف نکنیم؛ مهارت مناسب‌تری را جایگزین آن کنیم.»

نقش والدین و مربیان در آموزش رفتار جایگزین

موفقیت آموزش تا حد زیادی به هماهنگی افراد اطراف کودک بستگی دارد.
اگر کودک در مرکز یاد بگیرد برای دریافت کمک از کارت «کمک» استفاده کند، اما در خانه فقط زمانی به او کمک شود که گریه کند، یادگیری ممکن است دشوارتر شود.

بهتر است والدین، مربیان و درمانگران درباره موارد زیر هماهنگ باشند:

رفتار هدف چیست؟
رفتار جایگزین چیست؟
در چه موقعیت‌هایی تمرین می‌شود؟
چه نوع کمکی به کودک داده می‌شود؟
پاسخ بزرگسال پس از رفتار جایگزین چیست؟
چگونه پیشرفت کودک ثبت می‌شود؟

اشتباهات رایج در آموزش رفتار جایگزین

انتظار بیش از حد از توانایی کودک

رفتار جایگزین باید متناسب با سطح رشد، زبان و توانایی ارتباطی کودک باشد.

آموزش فقط در زمان بحران

کودک در زمان اوج ناراحتی معمولاً شرایط مناسبی برای یادگیری مهارت جدید ندارد.

انتخاب رفتاری که کارکرد مشابه ندارد

اگر رفتار جایگزین نتواند همان نیاز را تأمین کند، احتمال استفاده از آن کمتر می‌شود.

استفاده از یک روش ارتباطی برای همه کودکان

کودکان اوتیسم تفاوت‌های زیادی در توانایی‌های ارتباطی دارند. برای یک کودک کلام، برای دیگری اشاره و برای کودک دیگر تصویر یا AAC ممکن است مناسب‌تر باشد.

تغییر مداوم قوانین

اگر پاسخ بزرگسالان در موقعیت مشابه مرتب تغییر کند، پیش‌بینی‌پذیری برای کودک کاهش پیدا می‌کند.

یک مثال کاربردی از آموزش رفتار جایگزین

فرض کنیم کودک هنگام انجام تکلیف سخت، مداد را پرت می‌کند و از میز دور می‌شود.

بررسی رفتار

موقعیت: ارائه تکلیف دشوار

رفتار: پرت کردن مداد و دور شدن از میز

پیامد: تکلیف متوقف می‌شود

در این مثال، یکی از فرضیه‌های احتمالی می‌تواند فرار از تکلیف دشوار باشد.

انتخاب رفتار جایگزین

می‌توان مهارت ساده‌ای مانند «کمک» یا «استراحت» را با کلام، اشاره یا تصویر آموزش داد.

تمرین

در زمان آرام، مربی موقعیت دشواری ایجاد می‌کند و قبل از وقوع رفتار چالش‌برانگیز، فرصت درخواست کمک را به کودک می‌دهد.

تقویت

وقتی کودک درخواست مناسب را انجام داد، مربی به درخواست او پاسخ می‌دهد و در صورت نیاز تکلیف را ساده‌تر یا کمک را ارائه می‌کند.

هدف این است که کودک به‌تدریج یاد بگیرد:

«برای بیان نیازم لازم نیست مداد را پرت کنم؛ می‌توانم کمک بخواهم.»

جمع‌بندی

رفتار جایگزین در اوتیسم به معنای پیدا کردن یک «رفتار خوب» برای جایگزینی رفتار «بد» نیست. این فرایند بر پایه شناخت کارکرد رفتار و آموزش مهارتی است که بتواند نیاز کودک را به شیوه‌ای مناسب‌تر تأمین کند.

برای آموزش اصولی، ابتدا باید رفتار چالش‌برانگیز به‌دقت تعریف و موقعیت‌های ایجادکننده آن بررسی شود. سپس بر اساس کارکرد احتمالی رفتار، یک مهارت جایگزین ساده، قابل آموزش و متناسب با توانایی کودک انتخاب شود و در شرایط آرام تمرین و به‌صورت پایدار تقویت شود.

در نهایت، هدف اصلی این نیست که کودک فقط «رفتار نکند»، بلکه باید به او کمک کنیم راه مؤثرتری برای ارتباط، درخواست، کمک خواستن، تحمل شرایط دشوار و بیان نیازهای خود یاد بگیرد.

اگر رفتار کودک شدید، خطرناک، مکرر یا مقاوم به مداخلات معمول است، ارزیابی توسط متخصص رفتار، روان‌شناس یا تیم تخصصی آشنا با اختلال طیف اوتیسم می‌تواند به انتخاب مداخله مناسب کمک کند.